Tot inkeer op viool bij Massenets Meditation from Thais
De luistergids

Een opera-fragment zonder een enkele gezongen lettergreep

Als je straks naar mijn Meditation from Thais luistert, hoef je ondanks de herkomst uit mijn gelijknamige opera niet te wachten op een zanger die voluit het podium op stapt. De hoofdrol is dit keer namelijk helemaal voor de soloviool, die boven het orkest en het zachte getokkel van de harpen uit zweeft alsof hij je persoonlijk iets wil toevertrouwen. In de oorspronkelijke operaversie liet ik tegen het einde zelfs nog een koor zonder woorden vanuit de coulissen meezingen, puur voor die extra hemelse sfeer. Tegenwoordig hoor je het stuk in de concertzaal trouwens meestal gewoon met viool en orkest, of in de populaire bewerking voor viool en piano die Martin-Pierre Marsick al in 1894 maakte.

Stilte voor de geestelijke ommekeer

De naam Meditation from Thais heb ik heel bewust gekozen vanwege het precieze moment waarop dit instrumentale tussenstuk in de tweede akte van mijn opera klinkt. Mijn hoofdpersoon, de verleidelijke courtisane Thaïs uit Alexandrië, heeft in de eerste scène net een flink gesprek gehad met de strenge monnik Athanaël, die haar tot het christendom wil bekeren. Tussen die eerste en de tweede scène laat ik het doek als het ware even zakken in een stille overpeinzing, waarin zij in gedachten haar oude leven achter zich laat. In mijn vroege partituren noemde ik het stuk zelfs nog Méditation religieuse, juist omdat de muziek haar zwijgende geestelijke ommekeer verklankt waar geen gezongen tekst meer tussen past.

Een muzikale dubbele boterham

Voor de opbouw van Meditation from Thais had ik geen ingewikkelde sonate of een rondovorm nodig, want een heldere driedelige vorm paste veel beter bij zo'n innerlijke tweestrijd. Je kunt die structuur het beste vergelijken met een goedgevulde dubbele boterham: twee rustige buitenkanten met daartussenin een behoorlijk pittig beleg. Na een korte inleiding op de harp presenteer ik eerst de serene hoofdmelodie, waarna het middendeel plotseling veel onrustiger en hartstochtelijker wordt voordat de eerste rust weer terugkeert. Ik neem je in de volgende alinea's stap voor stap mee door die drie delen, zodat je precies hoort hoe ik de bekering van Thaïs in noten heb gevangen.

Deel 1: Een kalme start met harpen en vrome voornemens

In het eerste deel zet ik de toon in een warm D-groot met de aanduiding Andante religioso, een rustig en vroom wandeltempo dat meteen alle theaterdrukte uit de zaal blaast. De harp opent het bal met een paar kabbelende akkoorden, waarna de soloviool inzet met een lange, zangerige melodie die klinkt als een diepe zucht van verlichting. Hier hoor je hoe Thaïs voor het eerst echt stilstaat bij de woorden van Athanaël en voorzichtig proeft aan het idee van een totaal ander, vreedzaam leven. Het orkest ondersteunt de viool heel bescheiden, als een goede vriend die alleen even rustig knikt terwijl jij je hart lucht.

Deel 2: Innerlijke onrust en een flinke klimpartij

In het tweede deel laat ik die serene kalmte varen met de aanwijzing Poco più appassionato, want een compleet nieuw leven beginnen doe je nu eenmaal niet zonder wat gezonde twijfel. De stemming slaat om naar een veel vuriger en ongeduldiger karakter, waarbij de viool en het orkest elkaar opzwepen richting een dramatisch hoogtepunt. Je voelt in deze maten bijna fysiek hoe haar oude wereld van luxe en verleiding nog één keer stevig aan haar trekt voordat ze definitief een keuze maakt. Helemaal boven op die muzikale bergtop krijgt de soloviool een korte, vrije passage die als een kleine cadens weer zachtjes naar beneden dwarrelt om de storm te laten liggen.

Deel 3: Veilig thuisgekomen in de nieuwe rust

Het derde deel brengt ons weer terug naar het vertrouwde openingstempo en die eerste serene melodie in D-groot, maar na alle emotie uit het middenstuk klinkt die nu nog een stuk overtuigender. De innerlijke strijd is gestreden en je hoort in de rustige herhaling van het hoofdthema dat Thaïs haar besluit echt heeft genomen. In het operatheater is dit precies het moment waarop ik dat woordeloze koor achter de schermen liet invallen, alsof er van veraf al een paar engelen goedkeurend meeknikken. Helemaal aan het slot klimt de soloviool naar de allerhoogste, ijle noten op zijn instrument, totdat de muziek bijna onmerkbaar in de stilte oplost.

Tijd om zelf plaats te nemen in de zaal

Nu je weet welk verhaal er achter de noten schuilgaat, nodig ik je van harte uit om zelf naar mijn Meditation from Thais te gaan luisteren. Druk op de afspeelknop, ga er rustig voor zitten en laat die lange lijnen van de soloviool gewoon over je heen komen. Houd onderweg misschien in je achterhoofd hoe die kalme omlijsting en het stormachtige middenstuk samen de ommekeer van Thaïs schilderen. Ik hoop dat deze reis door mijn muziek je net zoveel plezier en ontroering brengt als ik destijds in Parijs heb ervaren toen ik haar op papier zette!