Tot inkeer op viool bij Massenets Meditation from Thais
De achtergrond

Een drukbezet professor met nieuwe plannen

Begin jaren negentig van de negentiende eeuw had ik als docent compositie aan het conservatorium in Parijs eigenlijk al werk genoeg. Mijn opera Werther deed het bovendien net uitstekend in Wenen en Parijs, dus ik had rustig achterover kunnen leunen met een goed glas wijn. Toch begon het in 1892 alweer te kriebelen toen ik samen met tekstschrijver Louis Gallet op de vrij recente roman van Anatole France stuitte. Dat boek bood namelijk precies de meeslepende mix van geloof en verleiding waar ik als operacomponist meteen muziek in hoorde.

Een rol op het lijf geschreven

Ik schreef mijn nieuwe opera Thaïs niet zomaar voor een willekeurige zangeres, maar speciaal voor de Amerikaanse sopraan Sibyl Sanderson. Zij was een goede vriendin en mijn grote muze, voor wie ik in 1889 ook al de titelrol van Esclarmonde had bedacht. Tussen 1892 en oktober 1893 werkte ik in Parijs en in het rustige Égreville hard aan de partituur om haar stem optimaal te laten schitteren. Het is dan ook best ironisch dat het beroemdste stuk uit een opera voor mijn favoriete zangeres uiteindelijk een instrumentaal nummer voor de viool werd.

Monnik versus courtisane

Het verhaal draait om de courtisane Thaïs in het oude Alexandrië en de strenge monnik Athanaël die haar uit haar zondige leven wil redden. In de tweede akte hebben die twee een flink gesprek, waarna zij in haar eentje moet nadenken over haar leven en haar mogelijke bekering tot het christendom. Je kunt zo'n grote geestelijke ommekeer op het toneel natuurlijk niet in twee tellen afhandelen alsof ze alleen even van jurk wisselt. Daarom componeerde ik precies tussen de eerste en de tweede scène een muzikaal rustpunt zonder gezongen tekst, dat ik simpelweg de naam Méditation meegaf.

Bekeerd door een viool

Terwijl het doek dicht is of het decor verandert, doet het orkest samen met één enkele soloviool al het zware psychologische werk. Ik koos voor de warme klank van D-groot en zette de aanduiding Andante religioso boven de noten, zodat de plechtige sfeer vanaf de eerste maat duidelijk is. Waar de vurige woorden van Athanaël haar nog niet helemaal konden overtuigen, trekt die zingende viool haar in een paar minuten definitief over de streep. Toen ik op tweeëntwintig oktober 1893 in Parijs de laatste hand aan de opera legde, voelde ik al dat deze bladzijden bijzonder goed gelukt waren.

Onzichtbare stemmen achter de schermen

Wie mijn Meditation from Thais tegenwoordig in de concertzaal hoort, mist trouwens vaak een mooi theatertrucje uit mijn originele operaversie. Als de hoofdmelodie na het onstuimige middendeel terugkeert, laat ik in het theater namelijk een koor zonder woorden meezingen achter de coulissen. Dat klinkt voor het publiek in de zaal bijna alsof de hemel zelf alvast goedkeurend meeknikt bij het besluit van Thaïs. Bij een losse uitvoering met piano laat men dat koor meestal weg, want je verstopt nu eenmaal lastig twintig zangers achter een vleugel.

Een losgeschoten schouderbandje

De grote première vond plaats op zestien maart 1894 in de Opéra Garnier in Parijs, met Paul Taffanel op de bok en Jean-François Delmas als de monnik. Die eerste avond werd om een heel andere reden legendarisch, want in de eerste akte schoot plotseling het bandje van het kostuum van Sibyl Sanderson los. Ze stond daardoor ineens half ontbloot op het podium, en niemand weet of dat nu een ongelukje was of een slimme manier om de kranten te halen. Als arme componist heb je maandenlang op je mooiste noten zitten zweten, maar heel Parijs praatte de volgende dag natuurlijk vooral over dat ene kledingstuk.

Gemengde kritieken maar één grote winnaar

De critici wisten in 1894 sowieso niet goed wat ze met mijn opera aan moesten, omdat ik vrome religie en zinnelijke verleiding zo dicht bij elkaar bracht. Ik heb het hele werk voor de zekerheid nog eens grondig herzien voor een nieuwe reeks voorstellingen in april 1898. Over mijn Meditation from Thais was echter vanaf de allereerste avond geen enkele discussie mogelijk. Dat rustige tussenstuk groeide razendsnel uit tot een internationaal succes dat een heel eigen leven ging leiden buiten de muren van het operahuis.

Van het operapodium naar de huiskamer

Mijn Parijse uitgever Heugel & Cie zag die populariteit gelukkig meteen en gaf nog in datzelfde jaar 1894 een losse bewerking uit. De Belgische violist Martin-Pierre Marsick maakte daarvoor een handige versie voor viool en piano, zodat je geen compleet orkest meer nodig had. Later zijn er ook allerlei bewerkingen voor fluit of cello verschenen, want bijna elke solist wilde deze melodie wel op zijn eigen instrument spelen. Voor violisten werd het zelfs een van de allerbekendste toegiften om na een lang en lastig concert de zaal nog één keer stil te krijgen.

Ordening zonder opusnummers

Mocht je dit stuk in een dikke catalogus willen opzoeken, vraag me dan trouwens niet welk opusnummer ik eraan heb gegeven. Ik had namelijk de vaste gewoonte om mijn opera's nooit van een nummer te voorzien, hoe handig dat voor de administratie ook was geweest. Vlillige onderzoekers hebben de volledige opera later alsnog netjes ingedeeld onder de codes DO 24 en IJM 237, zodat alles toch terug te vinden is. Zelf hield ik het liever bij de naam van mijn hoofdpersoon, dat klinkt voor een dramatisch verhaal toch een stuk gezelliger dan een droog getal.

Van grote violisten tot het gladde ijs

Door de jaren heen hebben grootheden als Fritz Kreisler, Jascha Heifetz, Itzhak Perlman, Joshua Bell en Anne-Sophie Mutter mijn muziek prachtig opgenomen. Het stuk duikt zelfs regelmatig op bij het kunstrijden, waar een olympisch kampioene als Yuna Kim haar kür op het ijs ermee reed. Sommige luisteraars denken door de titel tegenwoordig dat het om oosterse meditatie of algemene ontspanningsmuziek voor een rustige zondagmiddag gaat. Ik vind het prachtig dat de melodie zo rustgevend werkt, al ging het mij dus eigenlijk om een zware geloofscrisis in het Egypte van de vierde eeuw.