RONDO ALLA TURCA VAN MOZART
DE LUISTERGIDS
Piano Sonata No. 11 in A major, K. 331: III. Rondo alla turca
Ik ben Mozart, en ik ga je graag de luistergids van mijn Rondo alla Turca laten horen. Misschien ken je die beroemde melodie al van horen zeggen, maar heb je er ooit echt stilgestaan bij wat er allemaal in zit? Ben je benieuwd naar de luistergids van het Rondo alla Turca? Ik loop met je mee en wijs je onderweg aan waar je op kunt letten, zodat je het stuk met andere oren hoort. We nemen er rustig de tijd voor, want zo'n kort stuk heeft meer te vertellen dan je op het eerste gehoor zou denken. Als we de luistergids samen hebben doorgenomen, geef ik je nog een aantal manieren om het Rondo alla Turca verder te ontdekken.
---
Eén piano, een hele kapel
Voordat je op afspelen drukt, moet je weten dat ik dit stuk voor één piano heb geschreven, dus je hoort geen orkest. Luister naar twee dingen tegelijk: de linkerhand houdt de maat vast en de rechterhand speelt de melodie erbovenop. Let vooral op het refrein, de stevige mars, want dat komt steeds terug en dan weet je precies waar je bent. Het is een beetje als een wandeling door een stad waarbij je telkens langs hetzelfde plein komt, hoe vaak je ook een zijstraat in slaat.Waarom heet dit nou Turks?
Alla turca betekent zoveel als op Turkse wijze, en ik bedoel daarmee de muziek van een janitsarenkapel, met trommen, bekkens, trompetten en bellen. Wenen kwam in 1683 bijna in Ottomaanse handen, en in 1685 versloeg Oostenrijk de Ottomanen bij Buda, dus Turkse klanken zeiden de mensen daar wel iets. Ik was er trouwens al eerder mee bezig, want mijn opera Die Entführung aus dem Serail, ongeveer twee jaar eerder op het toneel gebracht, is ook in Turkse stijl. Echt Turks is mijn stuk dus niet, het is een Europese verbeelding van die muziek, en ik gebruikte die stijl ook in andere werken.Een rondo met eigen trekjes
De vorm is een rondo, maar dan een met eigen trekjes. Het is een onregelmatig rondo: A-B-C-B-A-B, met een coda als slot. Dat zijn zeven stukjes, en ik loop ze zo een voor een met je langs. Het refrein B is de rode draad, en alle andere delen zijn uitstapjes waarvan ik steeds naar die mars terugkeer.Deel 1: A, de opwarmronde in mineur
Het tempo is Allegretto, dus levendig maar niet gehaast, en de sfeer is speels met een licht schaduwrandje. Je hoort een melodie van zestiende noten in a-mineur die steeds om zichzelf heen draait. Er is nog geen enkele marsstap te horen, alsof de kapel nog aan het stemmen is in de verte. Houd dit gedraai in je oren, want het komt straks nog terug.Deel 2: B, de zon komt op
Hier verandert alles, want ik schakel over naar A-majeur, en de stemming wordt in één klap helder. Het is een mars in octaven, en ik schrijf er forte bij, dus de pianist mag flink doorpakken. Je hoort de maat nu heel duidelijk, bijna alsof je met de muziek mee moet stappen. Dit is het refrein waar ik het over had, en het blijft de hele tijd in je hoofd zitten.Deel 3: C, even de bosjes in
Nu neem ik een zijpad en ga ik via een modulatie naar fis-mineur. De sfeer wordt daardoor wat ernstiger en de mars lijkt even op de achtergrond te raken. Het is het deel waarin ik je laat afdwalen, zodat je het refrein straks des te meer waardeert. Als je een lichte spanning voelt, dan klopt dat, want je bent een tijdje weg van huis.Deel 4: B, de bekende gast
Daar is het refrein weer, terug in A-majeur, en na dat uitstapje voelt het bijna als thuiskomen. Het tempo verandert niet, maar de mars klinkt nu vertrouwder, omdat je hem al kent. Mensen glimlachen hier vaak zonder het te merken, want de melodie is herkenbaar geworden. Dit is precies het plezier van een rondo: je krijgt steeds hetzelfde terug, maar de weg ernaartoe is telkens anders.Deel 5: A, de tweede zucht in mineur
Na de mars keer ik terug naar het begin, met de zestiende noten en de stemming in a-mineur van deel 1. Het is dezelfde schaduw als eerst, maar nu weet je dat er na afloop weer licht komt. Het tempo blijft Allegretto, dus er is geen haast, en de muziek draait weer rustig om zichzelf heen. Luister vooral naar hoe goed je dit nu al herkent, want dat is mijn bedoeling.Deel 6: B, de derde keer is gelukt
Voor de derde keer klinkt het refrein, weer in A-majeur en weer met die stevige octaven. Je zult merken dat je er nu bijna in meezingt, en dat mag gerust. De mars heeft intussen al een hele reis achter de rug, van a-mineur naar fis-mineur en weer terug. Daarom voelt dit refrein een beetje als een groet aan iedereen die tot hier is meegelopen.Deel 7: Coda, het laatste woord
Een coda is een slotstukje dat het verhaal afrondt, en bij mij klinkt dat levendig en vastberaden. Het is het einde van het rondo, maar ook het slot van de hele sonate in A-majeur. De kapel marcheert als het ware de zaal weer uit, en je houdt een glimlach over. Daarna is het stil, en dat is het moment waarop je de muziek nog even in je hoofd laat doorklinken.Druk maar op play
Nu is het jouw beurt om het Rondo alla Turca zelf te beleven. Druk op afspelen en laat de muziek gewoon over je heen komen. Denk tijdens het luisteren af en toe terug aan wat ik je heb verteld, zoals het refrein en de uitstapjes ertussen. Ik hoop dat je de reis door mijn Rondo alla Turca net zo spannend vindt als ik toen ik hem schreef.---
Zo, dan zijn we aan het einde van deze luistergids gekomen. Heb je genoten van deze rondleiding door het Rondo alla Turca? Ik hoop dat je de mars nu anders hoort dan voordat je begon, met oog voor het refrein dat steeds terugkomt en voor de kleine omwegen ertussen. Dit stuk is kort, maar je hoort er elke keer iets nieuws in, zeker als je het een tweede en een derde keer luistert. Toch heb ik lang niet alles verteld, want er valt nog veel meer te ontdekken rond dit rondo. Je kunt bijvoorbeeld nagaan hoe ik in mijn opera Die Entführung aus dem Serail ook al met de Turkse stijl speelde. Of je kunt het verhaal volgen van mijn handschrift, dat voor een groot deel verloren raakte en waarvan in 2014 in Boedapest onverwacht een paar bladen opdoken. Zulke details laten zien hoeveel er om één sonate heen hangt. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren, te lezen en te ontdekken. Neem er de tijd voor, en laat de mars je daarna nog eens door het hoofd marcheren.