Handen met eigen wil bij Chopins Fantaisie-Impromptu
De luistergids
Fantaisie-Impromptu in C-sharp minor, Op. 66
Ik ben Chopin, en in deze luistergids neem ik je mee door mijn Fantaisie-Impromptu. Je leert hier horen hoe de rechterhand razendsnel over de toetsen stroomt terwijl de linkerhand met groepjes van drie noten een eigen weg gaat, en juist daardoor blijft het stuk maar voortrollen. Hier op de site leer je van mij en mijn collega-componisten ook om onze stukken te herkennen wanneer ze klinken, dus test jezelf in de Trainer .
---
Eén piano, tien vingers en geen paniek
Je hoeft voor dit stuk maar één instrument te onthouden, want ik schrijf het voor solo piano. Luister eerst naar de rechterhand, die in de buitenste delen een snelle, rimpelende stroom van korte noten speelt. Laat je oor daarna zakken naar de linkerhand, die er met groepjes van drie noten een eigen beweging onder legt, zodat de muziek een beetje struikelt en juist daardoor blijft voortrollen. Je hoeft niets van noten of toonsoorten te weten, want als je die twee lagen eenmaal naast elkaar hoort, volgt de rest vanzelf.Een titel met een vraagteken
Met Impromptu bedoel ik een stuk dat klinkt alsof het je op dat moment invalt, zonder dat iemand er lang over heeft nagedacht. Fantaisie past bij de vrije manier waarop de muziek van stemming wisselt, al wordt verteld dat dat woord waarschijnlijk niet van mij afkomstig is. Dat is niet zo vreemd, want ik heb het stuk zelf nooit laten drukken, en mijn vriend Julian Fontana, die in Parijs mijn kopiist en duizendpoot was, bracht het pas na mijn dood uit. Wie de titel precies heeft bedacht, weet dus niemand zeker, maar hij past er verrassend goed bij.Geen sonate, geen rondo, gewoon een eigen weg
Ik heb hier geen sonate gemaakt en ook geen rondo, maar een vrije vorm die je het best een fantasie kunt noemen. In grote lijnen hoor je een snel begin, een rustig middenstuk in Des-groot en daarna weer snelle muziek, een beetje als een stil plein tussen twee drukke straten. Dat levert vijf delen op: Allegro agitato, Largo, Moderato cantabile, Presto en, in sommige uitgaven, een coda. Ik loop ze in de volgende alinea's een voor een met je door, zodat je altijd weet waar je bent.Deel 1: Een storm zonder paraplu
Het stuk begint in cis-klein, in Allegro agitato, en je wordt meteen midden in de onrust gezet. De maat wordt in twee grote tellen geteld, dus ondanks alle noten die voorbijvliegen voelt de muziek vooral als een en al vaart vooruit. De stemming is donker en gejaagd, alsof iemand door een lange gang rent op zoek naar iets wat hij kwijt is. Dat gejaagde blijft de hele eerste sectie hangen en maakt je nieuwsgierig naar wat er daarna gebeurt.Deel 2: De handrem gaat erop
Dan zakt het tempo ineens naar Largo, een heel trage aanwijzing die scherp afsteekt tegen wat eraan voorafging. De snelle noten verdwijnen en maken plaats voor rust, zodat je als luisteraar even kunt uitademen. Het is een korte overgang, een adempauze waarin de muziek zich omdraait naar iets zachters. Let op hoe plotseling dit komt, want de storm sleept zich niet langzaam uit, maar stopt zoals een deur die dichtgaat.Deel 3: Een lied met een ander licht
Na de stilte volgt Moderato cantabile, en de toonsoort verandert van het donkere cis-klein in het warme Des-groot. Des-groot klinkt precies als cis-groot en wordt alleen met andere nootnamen opgeschreven, dus je bent op dezelfde plek terechtgekomen, maar in een ander licht. Hier laat ik de rechterhand een lange melodie zingen, terwijl de linkerhand er rustig onderdoor meegolft. Ernst Oster merkte op dat dit middenstuk doet denken aan het tweede deel van Beethovens 'Moonlight' Sonata, die net als mijn stuk in cis-klein staat.Deel 4: De storm is terug
Dan keert de beweging van het begin terug, nu in Presto en dus nog sneller dan eerst. De rechterhand rent weer in snelle noten, en de linkerhand houdt er zijn groepjes van drie tegenin. Na het zangerige middenstuk klinkt deze drukte extra fel, zoals een straat die je weer in loopt nadat je even op dat stille plein hebt gezeten. De spanning loopt op naar een hoogtepunt, waarna de muziek zich klaarmaakt om af te ronden.Deel 5: Het laatste woord
In sommige uitgaven volgt nog een coda, waarin het Allegro agitato van het begin terugkeert. Je hoort de eerste onrust dan nog een keer, maar nu klinkt ze als een terugblik op hoe alles begon. Daarna rolt het laatste akkoord uit, en het hele stuk is dan van cis-klein naar cis-groot gegaan, van schaduw naar licht. Je hebt dan een verhaal gehoord dat begint met onrust en eindigt met rust, zonder dat er een woord is gezegd.Nu is het aan jou
Nu mag je het zelf beleven: druk op play en laat de muziek rustig over je heen komen. Denk tijdens het luisteren eens terug aan wat we hebben besproken, aan de twee handen, het rustige midden en de terugkeer van de storm. Ik hoop dat de reis door mijn Fantaisie-Impromptu jou net zoveel spanning geeft als mij toen ik het schreef. Veel luisterplezier, en kom gerust nog eens terug om te horen of je er iets nieuws in ontdekt.---
Ben je het met me eens dat er in de luistergids van mijn Fantaisie-Impromptu meer te horen valt dan je op het eerste gehoor zou denken? Hopelijk heb je het fijn gevonden om er samen met mij doorheen te lopen. Toch heb ik lang niet alles verteld, want er valt nog veel meer te ontdekken aan dit stuk. Zo zijn er door de jaren heen andere componisten geweest die een stukje van deze muziek in hun eigen werk hebben laten terugkomen. Ook de vraag wat een pianist met de kleine verschillen tussen de handschriften en de gedrukte versie doet, is de moeite van het uitzoeken waard. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over mijn Fantaisie-Impromptu. Misschien hoor je het stuk na afloop net iets anders dan voordat je begon, en dan heeft die onrustige stroom van noten zijn werk gedaan.