GYMNOPEDIE NO 1 VAN SATIE
DE LUISTERGIDS
Trois Gymnopédies, No. 1 (1888)
Ik ben Erik Satie, en ik deel hier graag de luistergids van mijn Gymnopédie No. 1. Het is de eerste van mijn drie Gymnopédies, een stuk dat zo rustig begint dat je bijna vergeet dat er muziek klinkt. Misschien ken je het al van horen zeggen, of heb je het ooit ergens op de achtergrond gehoord zonder te weten waar het vandaan kwam. Ben je benieuwd naar de luistergids van de Gymnopédie No. 1? Ik leid je er stap voor stap doorheen, zodat je hoort wat er onder de stille oppervlakte gebeurt. Je hoeft er niets voor te kunnen of te weten, want goed luisteren begint gewoon met even de tijd nemen. Na de luistergids geef ik je nog een aantal manieren om de Gymnopédie No. 1 verder te ontdekken.
---
Luisteren zonder huiswerk
Ga er gewoon even voor zitten, want dit stuk duurt maar zo'n drie minuten en je hoeft er niets voor te weten. Laat je oor vooral rusten op de melodie in de rechterhand, want die zweeft langzaam boven de rest, als een kat die over een muurtje loopt. Wacht niet op een uitbarsting of een groot slot, want die komt niet en dat is precies de bedoeling. Merk je dat je schouders langzaam zakken, dan luister je helemaal goed.Een titel met een Spartaanse knipoog
Ik noemde het stuk naar de gymnopaedia, een feest in het oude Sparta waar mannen dansten en zongen, en volgens de verhalen deden ze dat naakt, al zeggen sommigen dat ze alleen ongewapend waren. Zelf zei ik dat ik op het idee kwam door Flaubert en zijn Salammbô, maar naast mijn muziek stond in 1888 ook een gedicht, 'Les Antiques' van Contamine de Latour, dus wat nu precies de aanleiding was, laat ik graag in het midden. Een krijgsdans hoor je er in elk geval niet in, het klinkt eerder alsof iedereen zijn schild heeft neergelegd en even is gaan zitten. In de gedrukte uitgave droeg ik het eerste stuk op aan mademoiselle Jeanne de Bret.Een vorm zonder omwegen
Veel vorm hoef je hier niet te verwachten, want ik wilde niets zwaars of ingewikkelds. Ik hield het bij een melodie die verschijnt, even rondwandelt en daarna terugkeert. Je kunt het stuk zien als drie delen: een begin, een middenstuk met iets meer kleur en een terugkeer. Ik loop ze hieronder een voor een met je door, zodat je precies weet waar je bent.Deel 1: Binnenlopen zonder aan te kloppen
Het stuk begint meteen in D-majeur, in een driekwartsmaat en in een tempo waar je bijna in kunt gaan liggen. De harmonie schommelt hier rustig tussen G-majeur septiem en D-majeur septiem, twee klanken die elkaar steeds net niet loslaten. Daarboven zingt de melodie een zacht, wat weemoedig lijntje, en je merkt dat de tijd hier gewoon even wordt stilgezet. Het is geen verdriet met tranen, eerder het gevoel van een grijze middag waarop je het niet erg vindt dat er niets gebeurt.Deel 2: Een wolk voor de zon
In het middenstuk verandert er iets in de kleur, want daar komt heel even een E-majeur septiemakkoord voorbij. Het tempo blijft precies even langzaam, maar de muziek lijkt een klein stukje verder te kijken, alsof ze iets zoekt wat ze zelf nog niet weet. Zo'n kleine verschuiving doet in dit stuk veel, omdat alles eromheen zo stil is dat je elke nieuwe klank direct opmerkt. Het blijft ook hier zacht en kalm, en de stemming wordt alleen iets dromeriger.Deel 3: Het licht dimmen
Daarna keert de bekende melodie terug, en dat voelt als thuiskomen in een kamer waar alles nog op zijn plek staat. De muziek wordt niet sneller en ook niet luider, ze zakt rustig weg, en dat is eigenlijk het hele verhaal van het stuk. Er gebeurt in die drie minuten geen drama, maar je loopt er wel anders uit dan je erin ging, en dat vind ik een mooi soort verhaal. Als de laatste klank is weggestorven, blijft er vooral stilte over, en die hoort er bij mij gewoon bij.Zet de muziek maar aan
Nu mag je het zelf beleven, dus druk op afspelen en laat de muziek maar over je heen komen. Denk tijdens het luisteren af en toe terug aan wat ik je heb verteld, aan de schommelende akkoorden, de zweverige melodie en die ene korte kleurwisseling in het midden. Kom je later een versie voor orkest tegen, dan is dat die van Debussy, die het op mijn verzoek orkestreerde en mijn stuk daarmee bij meer mensen bracht. Ik hoop dat jij de reis door mijn Gymnopédie No 1 net zo mooi vindt als ik het vond om haar te schrijven.---
Zo, daar sta je dan aan het eind van de luistergids bij de Gymnopédie No. 1. Heb je genoten van wat je erover hebt geleerd? Het stuk duurt maar zo'n drie minuten, maar ik hoop dat je er nu meer in hoort dan bij de eerste keer. Er is zeker nog meer te ontdekken aan de Gymnopédie No. 1. Denk aan Claude Debussy, die het stuk op mijn verzoek voor orkest bewerkte en daarmee de nummering omdraaide. Denk ook aan het feit dat er ruim twintig jaar overheen ging voordat het stuk rond 1911 beroemd werd, dankzij Maurice Ravel. Wie zo lang moet wachten, leert dat goede muziek geen haast heeft. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de Gymnopédie No. 1. Zet het stuk daarna nog eens op een rustig moment aan, en neem er alle tijd voor.