Pruiken en duels bij Händels Sarabande
De achtergrond
Sarabande from Keyboard Suite in D minor, HWV 437
Dag, ik ben Händel, en hier vertel ik je het verhaal achter mijn Sarabande. Je hoort hoe dit klavecimbelstuk uit mijn jonge jaren in 1975 de muziek werd waar de film Barry Lyndon om draait. Op deze site leren mijn collega-componisten en ik je ook om onze stukken te herkennen zodra ze klinken, dus waag gerust een poging in de Trainer .
---
Een raadsel zonder datum
Ik schreef deze Sarabande als jonge man, ergens tussen 1703 en 1706. Wanneer en waar precies kan ik je niet vertellen, want ik zette er geen datum onder. Dat was niet erg handig van me, want nu mogen geleerden er eeuwenlang over gissen. Wie haar als eerste speelde is net zo onbekend, dus het stuk heeft van het begin af aan iets van een anoniem pakketje.Een violist met een tweede baan
In 1703 kwam ik in Hamburg terecht, in het orkest van de opera aan de Gänsemarkt. Daar speelde ik viool en klavecimbel, dus de ene avond streek ik en de volgende avond tokkelde ik. In 1705 werden daar ook mijn eerste twee opera's opgevoerd, Almira en Nero. Of de Sarabande uit die drukke Hamburgse tijd komt, kan ik niet met zekerheid zeggen, maar het zou zomaar kunnen dat ik toen behoefte had aan iets rustigs.Een suite is een menu
Je moet weten dat de Sarabande nooit alleen bedoeld was, want ze is het vierde deel van een suite in d mineur voor solo klavecimbel. Zo'n suite werkt een beetje als een menu: je krijgt vijf gangen en ze komen in een vaste volgorde. Eerst komen het Prelude, de Allemande en de Courante, dan mijn Sarabande, en als laatste de Gigue. Ik ben dus de gang waar je even stil van wordt voordat het toetje komt.Waarom juist hier zo langzaam
Een goede suite heeft afwisseling nodig, en daar zorgt de Sarabande voor. Ze neemt het tempo terug, zodat je na de drukkere delen ervoor eindelijk even adem kunt halen. Ik schreef de melodie ruim en plechtig, met akkoorden die je hoort als volle, zware stappen. Het is een beetje alsof je na een lange wandeling op een bankje gaat zitten en merkt hoe stil de wereld ineens is.Twee keer dezelfde jas
Na de Sarabande volgen nog twee variaties, dus je krijgt dezelfde melodie nog twee keer te horen. Bij een variatie blijft de kern gelijk, maar trek ik het thema een andere jas aan. Zo herken je de melodie steeds weer, terwijl ze telkens net anders beweegt. Je denkt dat je haar kent en dan verrast ze je toch, en dat vind ik een bijzonder prettig soort spelletje.Op reis naar Italië
In 1706 trok ik naar Italië, waar ik in Florence en Rome werkte. Wie mij daarheen haalde, daarover lopen de verhalen uiteen, want er worden twee verschillende leden van de familie Medici genoemd. Of de Sarabande vóór of tijdens die reis ontstond weet ik niet, want haar jaartallen lopen tot en met 1706. Zo ben je dus bij een componist beland die zelf niet meer precies weet wat hij wanneer schreef.Eindelijk in de winkel
In 1733 werd de suite gedrukt, onder de titel Suite de pièces, Volume 2, No. 4. Ik woonde toen al sinds 1712 in Londen. Datzelfde jaar begon ik met John Rich in Covent Garden mijn derde operagezelschap, dus ik had weinig tijd om me druk te maken over een werkje uit mijn jonge jaren. Mijn aandacht lag ergens anders, terwijl die oude muziek rustig de wereld in ging.Het Prelude dat er niet bij hoorde
De uitgever John Walsh nam in zijn eerste druk het Prelude niet op. Het Prelude dat er nu bij staat, komt uit een andere klaviersuite van mij. Tegenwoordig geven uitgevers als Henle, Bärenreiter en Wiener Urtext mijn noten opnieuw uit, zodat pianisten en klavecinisten ze netjes kunnen lezen. De suite is dus een beetje een puzzel waarvan één stukje uit een andere doos komt.Een tweede leven op het witte doek
In 1975 kreeg mijn Sarabande een onverwachte rol in de film Barry Lyndon van Stanley Kubrick, die in december van dat jaar in Londen in première ging. Ik schreef haar natuurlijk niet voor die film, want ze was toen al meer dan twee eeuwen oud. Leonard Rosenman bewerkte haar voor orkest, met strijkers, pauken en continuo, en won een Oscar voor de muziek van de film. Sindsdien geldt het stuk als dé muziek van die film, al klinkt dat orkest anders dan wat ik zelf voor klavecimbel op papier zette.Nog altijd in omloop
Ook daarna dook de Sarabande steeds weer op, bijvoorbeeld in 2002 in een reclame van Levi's, in een bewerking van John Altman. In 2017 klonk ze in de serie Victoria, in de aflevering 'Warp and Weft'. En in Modern Life is Goodish horen ze de Sarabande en allebei de variaties in elke aflevering. Voor een stuk dat ik als jongeman zonder datum neerschreef, vind ik dat een opmerkelijk lang leven.---
Zo ben je aan het eind gekomen van het verhaal achter mijn Sarabande. Heb je het leuk gevonden om te lezen hoe dit stuk is ontstaan? Ik hoop het, want zo'n jong stuk zonder datum en zonder bekende eerste uitvoering houdt voor mij nog steeds iets geheimzinnigs. Toch is het opmerkelijk hoe ver die paar minuten voor klavecimbel zijn gekomen. Ze klinken nog altijd net zo ernstig en weemoedig als toen, ook al hoor je ze nu soms in een film met een heel orkest erbij. Er valt dus nog veel meer te ontdekken aan deze Sarabande. Denk aan de twee variaties die erop volgen, aan de andere delen van de suite waarin ze thuishoort, en aan de plekken waar je haar later nog tegenkomt. Klik gerust op de links die je hier op de pagina vindt om verder te luisteren en te lezen. Misschien hoor je dan iets wat je de eerste keer is ontgaan, en dat zou me veel plezier doen.