Varen op de Theems met Handels Water Music
De achtergrond

Een zomerse vaartocht voor de koning

In de zomer van 1717 woonde ik in Londen in Burlington House bij mijn beschermheer Richard Boyle, toen King George I het plan opvatte om een avondlijk concert op de River Thames te houden. Zijn stalmeester Baron Johann Adolf von Kielmansegg nam de hele organisatie op zich en vroeg mij om voor die koninklijke vaartocht passende muziek te schrijven. Op de avond van 17 juli stapte de koning met zijn adellijke gezelschap aan boord van zijn sloep om van Whitehall Palace naar Chelsea en weer terug te varen. Het was eigenlijk het muzikale equivalent van een zomers boottochtje met een reuzenradio aan boord, al moesten mijn muzikanten hiervoor natuurlijk gewoon zelf hard blazen en strijken.

Vijftig man op een schuit

Voor de uitvoering had Baron Kielmansegg een grote stadsbark geregeld die vlak naast de sloep van de koning meevoer. Daarop zaten ongeveer vijftig muzikanten dicht op elkaar gepakt met onder meer dwarsfluit, blokfluit of piccolo, hobo's, fagot, hoorns, trompetten en strijkers. Een klavecimbel liet ik die avond wijselijk aan wal staan, want in de open lucht en boven het geklots van het water had toch niemand dat instrument kunnen horen. Bovendien bespaarde dat mijn arme sjouwers een hoop gevloek op een wiebelige loopplank aan de kade.

Drie keer raden wie er niet naar bed wilde

Terwijl we over het water gleden, viel mijn Water Music zo goed in de smaak bij King George I dat hij er geen genoeg van kon krijgen. Volgens verslagen in de krant The Daily Courant en van de Pruisische gezant Friedrich Bonet gaf de koning bevel om het hele werk maar liefst drie keer achter elkaar te spelen. Mijn orkest speelde de volledige muziek twee keer vóór het avondeten en nog eens een keer erna, totdat we pas na half vijf in de ochtend weer aanmeerden. De vorst had duidelijk de tijd van zijn leven, terwijl mijn blazers tegen het ochtendgloren waarschijnlijk voelden alsof hun lippen van lood waren.

Een hardnekkig sprookje over een boze vorst

Misschien heb je weleens gehoord dat ik dit werk destijds stiekem heb geschreven om het goed te maken met de koning, omdat ik veel te lang uit Hannover zou zijn weggebleven. Dat smeuïge verhaal werd pas in 1760 de wereld in geholpen door mijn biograaf John Mainwaring, maar er klopt werkelijk helemaal niets van. Lang vóór 1717 had de koning mij aan het hof in Londen namelijk al hartelijk ontvangen, mijn koninklijke toelage verdubbeld en mij zelfs aangesteld als muziekleraar van de koninklijke prinsessen. Een goed verhaal laat zich nu eenmaal lastig tegenhouden door saaie feiten, maar ik hoefde die avond op de rivier dus echt niet op mijn knieën om vergiffenis te smeken.

Een muzikaal driegangenmenu op het water

Tegenwoordig verdelen uitgevers mijn werk meestal in drie suites, wat je kunt vergelijken met drie aparte gangen van een feestdiner die elk weer uit losse hapjes bestaan die we in de muziek delen noemen. Die drie verzamelingen heten de Suite in F major, de Suite in D major en de Suite in G major, al kregen ze door hun klank al snel de bijnamen Horn Suite, Trumpet Suite en Flute Suite. Daarin wissel ik een statige Franse Overture en mijn bekende Air, Hornpipe en Alla Hornpipe af met allerlei dans- en orkestdelen zoals menuetten, bourrées, rigaudons, een sarabande en gigues. Door aanwijzingen als Largo, Allegro, Adagio e staccato, Andante, Presto, Lentement en Pomposo krijgt elk deel zijn eigen tempo en karakter, van krachtig geschal voor de open lucht tot fijne fluitklanken voor tijdens het souper.

De verloren puzzelstukjes van mijn partituur

Hoe al die delen op die zomernacht in 1717 precies na elkaar hebben geklonken, weet vandaag de dag eigenlijk niemand meer zeker. Mijn eigen handgeschreven partituur van het volledige werk is namelijk verloren gegaan, alsof de rivier zelf er stiekem met het papier vandoor is gegaan. In vroege handschriften en in de eerste volledige uitgave uit 1788 stonden de stukken voor hoorns, trompetten en fluiten nog vrolijk door elkaar in plaats van netjes per toonsoort gesorteerd. Ook zijn geleerden het er nog altijd niet over eens of ik sommige stukken uit de Suite in F major misschien al twee jaar eerder in 1715 voor een eerdere boottocht op papier had gezet.

Van koninklijke sloep naar de huiskamer

Hoewel de muziek op het water was geboren, vonden de Londenaren haar veel te aanstekelijk om haar alleen aan een varende koning over te laten. De Londense uitgever John Walsh bracht rond 1733 een eerste deel van de orkeststukken uit onder de trotse titel The Celebrated Water Musick. Tien jaar later maakte hij er ook nog een bewerking voor klavecimbel van, zodat mensen de melodieën gewoon thuis in een droge woonkamer konden naspelen. Na mijn dood bracht Samuel Arnold in 1788 uiteindelijk de eerste volledige partituur uit, terwijl ikzelf eind 1717 alweer was doorgegaan naar een nieuwe baan als huiscomponist op het landgoed Cannons.

Een nieuw jasje en een televisiecarrière

Ook eeuwen na dat nachtelijke boottochtje bleef mijn muziek op de meest onverwachte plekken boven water komen. In het begin van de jaren twintig van de twintigste eeuw stak de Ierse dirigent Sir Hamilton Harty zes delen in een nieuw jasje voor een modern symfonieorkest, een versie die tientallen jaren de standaard bleef in de concertzaal. Later gebruikte de Britse omroep Anglia Television tussen 1959 en 1988 een ingekorte bewerking van de Alla Hornpipe door Sir Malcolm Sargent als hun vaste herkenningsmelodie bij het begin van de uitzendingen. En sinds 1971 klinken er zelfs delen van mijn werk tussen de verlichte praalwagens van de Electrical Water Pageant in Walt Disney World, waarmee mijn muziek na al die jaren toch weer netjes op het water is beland.