Wegzwijmelen achter de piano bij Liszts Liebestraum No 3
De achtergrond

Een lied dat zijn stem verloor

De meeste mensen kennen mijn Liebestraum No 3 als een dromerig stuk voor de piano alleen, maar ik ben er in 1843 heel anders aan begonnen. Destijds schreef ik de melodie namelijk als een lied voor zangstem en piano, met de titel O lieb, so lang du lieben kannst. Het duurde nog een paar jaar voordat uitgever Fr. Kistner die eerste versie voor zang in 1847 in Leipzig van de drukpers liet rollen. Pas daarna kreeg ik het idee om de zanger vriendelijk te bedanken en mijn eigen tien vingers het hele verhaal te laten vertellen.

Liefde met een waarschuwingsbordje

Voor dat oorspronkelijke lied koos ik een gedicht uit van de Duitse dichter Ferdinand Freiligrath. Wie bij mijn muziek aan roze wolken en verliefde blikken denkt, schrikt zich waarschijnlijk een hoedje als hij die tekst een keer goed doorleest. Freiligrath schrijft over een volwassen, onvoorwaardelijke liefde, maar waarschuwt meteen streng dat het uur komt waarop je treurend bij een graf staat. Hij drukt je dus eigenlijk op het hart om vandaag nog lief te zijn voor elkaar, omdat het morgen zomaar te laat kan zijn.

Geruchten in de wandelgangen

Natuurlijk begonnen nieuwsgierige luisteraars zich al snel af te vragen waarom ik in 1843 uitgerekend zo'n weemoedig gedicht over liefde en berouw op muziek zette. Het verhaal gaat dat ik daarmee terugkeek op de breuk met gravin Marie d'Agoult, met wie mijn relatie in die tijd op de klippen liep. Of dat echt zo is weet uiteindelijk niemand zeker, want ik heb zelf nooit opgeschreven dat het lied over ons tweetjes ging. Een componist moet tenslotte ook een beetje mysterie bewaren voor de mensen die graag tussen de noten door lezen.

Met pensioen in Weimar

Rond de tijd dat ik het lied omwerkte voor piano solo, had ik mijn wilde jaren als rondreizende pianovirtuoos net achter me gelaten. Ik was neergestreken in Weimar als Kapellmeister Extraordinaire, een prachtige titel die vooral betekende dat ik eindelijk rustig kon dirigeren en componeren. Tussen 1847 en 1850 nam ik het lied nog eens onder handen voor een hoge zangstem en maakte ik tegelijk de bewerking voor piano alleen. Het beviel me uitstekend om niet meer elke avond in een andere stad op te treden, maar thuis aan mijn bureau aan dit soort stukken te schaven.

Drie dromen voor de prijs van één

Veel mensen spreken over mijn stuk alsof er maar één enkele Liebestraum bestaat, maar ik heb er toch echt drie bij elkaar gezet. Samen heten ze Liebesträume, met als ondertitel Drei Notturnos, en Liebestraum No 3 is de laatste van dat drietal. Voor de eerste twee stukken uit de reeks gebruikte ik gedichten van Ludwig Uhland, zodat de bundel drie verschillende vormen van liefde laat horen. Mijn derde nocturne werd later alleen zo ontzettend beroemd dat zijn twee oudere broertjes én het oorspronkelijke lied er bijna helemaal door in de schaduw kwamen te staan.

Dubbel feest bij de drukker

In 1850 bracht Fr. Kistner in Leipzig zowel de drie herziene liederen als de drie pianostukken tegelijkertijd op de markt. In de allereerste druk van de pianoversie liet ik het gedicht van Freiligrath nog netjes bovenaan de bladmuziek afdrukken. Er stond dus geen tekst meer onder de noten om mee te zingen, maar de pianist kon voor het spelen nog even lezen waar al dat gevoel vandaan kwam. Zo hoefde niemand aan de piano te raden of hij nu een vrolijk lenteliedje of een diepe levensles onder zijn vingers had.

Een première zonder tamtam

Als je zoekt naar de avond waarop dit stuk voor het eerst in een grote concertzaal klonk, kan ik je het speurwerk meteen besparen. Er is namelijk nooit vastgelegd wie de pianoversie voor het eerst in het openbaar heeft gespeeld of op welke dag dat precies gebeurde. In plaats van met een grootse première veroverde de muziek vanaf 1850 haar plek gewoon via de gedrukte bladmuziek en de huiskamersalons. Soms heeft een melodie blijkbaar geen enkel officieel startschot nodig om toch de hele wereld over te reizen.

Een omweg langs verre toonsoorten

Ik heb het stuk geschreven in As-groot en geef de speler aan het begin het voorschrift Poco allegro, con affetto mee, wat zoveel betekent als niet te snel en met veel gevoel. De opbouw bestaat uit drie zangerige delen, waarbij de melodie rustig de tijd krijgt om op adem te komen. In het vurige middendeel stuur ik de muziek ineens op avontuur langs heel andere toonsoorten zoals B-groot en E-groot, als een wandelaar die even flink van het pad afwijkt. Uiteindelijk keert de rust gelukkig weer terug en belanden we veilig thuis in het vertrouwde As-groot.

Twee keer vingeracrobatiek

Om die drie zangerige delen met elkaar te verbinden, heb ik er twee razendsnelle solo-cadensen tussen geschoven. Dat zijn van die sprankelende passages waarin de pianist ineens een flinke dosis vingervlugheid moet laten zien om niet in de knoop te raken. Het klinkt bijna alsof de melodie zo vol schiet van emotie dat een gewone muzikale zin even niet meer genoeg is. Daarna glijdt het stuk weer heel natuurlijk terug in de hoofdlijn, alsof er tussendoor niets bijzonders is gebeurd.

Van de catalogus naar het witte doek

Wie mijn werk graag netjes ordent, vindt dit stuk in de catalogus van Humphrey Searle terug onder nummer S. 541, No. 3, terwijl het originele lied als S. 298 te boek staat. Bij het grote publiek had men aan dat soort administratie geen boodschap en bleef de naam Liebestraum of de eerste dichtregel O lieb, so lang du lieben kannst veel beter hangen. Exact een eeuw na de uitgave van 1850 dook mijn muziek zelfs steeds weer op in de film All About Eve van Joseph L. Mankiewicz, met Bette Davis in de hoofdrol. Voor een lied dat ooit begon met een ernstig gedicht van Freiligrath, heeft het op de piano dus een heel aardige carrière opgebouwd.