BOLERO VAN RAVEL
DE ACHTERGROND
Boléro, M. 81
Ik ben Maurice Ravel, en ik ga je vertellen hoe mijn Boléro is ontstaan. Als ik terugdenk aan dat stuk, verbaast het me nog steeds hoeveel er is gegroeid uit zo weinig. Een ritme dat blijft doorgaan en een melodie die steeds terugkomt, meer had ik niet nodig. Ben je benieuwd naar het verhaal erachter? Ik loop graag met je mee, stap voor stap, zodat je ziet hoe het stuk langzaam vorm kreeg. Je hoeft er niets van te weten om te beginnen, want ik wijs je onderweg de weg. En als het verhaal is verteld, geef ik je een aantal manieren om Boléro zelf verder te ontdekken.
---
Een bestelling met een Spaans tintje
In 1928 kreeg ik een verzoek van Ida Rubinstein, een voormalige danseres van Diaghilevs Ballets Russes. Ze had haar eigen gezelschap en wilde daarvoor een ballet met een Spaans karakter. Boléro was dus nooit bedoeld als los orkeststuk, want het was van begin af aan muziek om op te dansen. Dat vergeet bijna iedereen, omdat je het tegenwoordig vooral in de concertzaal hoort.Plan A ging niet door
Eigenlijk wilde ik helemaal geen nieuw stuk schrijven. Ik wilde liever een paar stukken uit Iberia van Isaac Albéniz orkestreren, maar dat bleek niet te kunnen. Daarom schreef ik zelf maar iets origineels, een beetje zoals je thuis een pan soep maakt als het restaurant dicht blijkt. Als dat restaurant open was geweest, had de wereld nu een ander stuk gekend.Een zomer aan zee en een titel die zich bedacht
Ik schreef het in de zomer van 1928, tijdens een vakantie in Saint-Jean-de-Luz. Eerst heette het Fandango, maar later koos ik toch voor de titel Boléro. Binnen een paar maanden was de partituur klaar. Voor een stuk dat zo lang lijkt door te gaan, was ik er opvallend snel mee klaar.Fabrieken als inspiratiebron
Het hardnekkige ritme is geïnspireerd op het geluid van fabrieken. Denk aan machines die dag in dag uit hetzelfde doen en zich daar nooit voor lijken te schamen. Dat klinkt misschien niet erg Spaans, maar het geeft het stuk wel iets onstuitbaars. Vanaf de eerste maten voel je dat je meegenomen wordt, of je dat nu wilt of niet.Eén thema, zo vaak als je wilt tellen
Mijn grote vondst was eigenlijk een beperking, want ik gebruikte maar één thema. Dat thema komt achttien keer terug, of negentien als je de laatste keer meetelt, en het wordt nergens harmonisch of melodisch bewerkt. Aan The Daily Telegraph vertelde ik dat het een experiment was in een heel bijzondere en beperkte richting. En ik voegde eraan toe dat elke conservatoriumstudent het had kunnen doen, zodra het idee van dat ene thema eenmaal gevonden was.Een groot orkest voor een heel klein idee
Hoewel het idee zo klein is, vraag ik om een flink orkest, met onder andere harp, celesta en zelfs saxofoons. Samen groeien ze in één lange, gestage beweging van heel zacht naar heel luid. Het is een beetje alsof een sneeuwbal van een heuvel rolt, alleen kun je hem hier de hele tijd zien aankomen. Omdat het zo geleidelijk gaat, merk je pas laat hoe groot het allemaal geworden is.Een première met stampende voeten
De première was op 22 november 1928 in de Opéra in Parijs, onder leiding van Walther Straram en met choreografie van Bronislava Nijinska. Het publiek reageerde met geschreeuw en gestamp. Het verhaal gaat dat een vrouw riep dat ik gek was, en dat ik antwoordde dat zij het stuk begrepen had, al is dat misschien wel verzonnen. Een stille zaal was het in elk geval niet.Mijn eigen oordeel viel streng uit
Ik noemde de volksachtige thema's volkomen onpersoonlijk en zei dat er geen contrasten in zitten. In mijn eigen toelichting sprak ik over zeventien minuten orkestweefsel zonder muziek. Arthur Honegger vertelde bovendien dat ik ooit zei: ik heb maar één meesterwerk geschreven, Boléro, maar helaas zit er geen muziek in, al weet niemand zeker of de woorden precies zo vielen. Je merkt dat ik mijn eigen stuk met een bijzonder nuchtere blik bekeek.Eén keer even het raam open
Het stuk staat in C-majeur en draagt de aanduiding Tempo di Bolero, moderato assai, dus vooral niet haasten. Vlak voor het einde gaat het acht maten naar E-majeur, voordat C-majeur terugkeert. Na al die herhaling voelt die zijsprong als een raam dat even opengaat in een warme kamer. Een uitvoering duurt ongeveer een kwartier, en Durand gaf de partituur in 1929 in Parijs uit.Van concertzaal tot ijsbaan
In 1979 zorgde de film 10 van Blake Edwards ervoor dat Boléro een vaste plek in de populaire cultuur kreeg. In 1984 wonnen Torvill and Dean olympisch goud met een ijsdans op deze muziek. Ik zelf ben in 1875 in Ciboure geboren en in 1937 in Parijs gestorven, dus dat heb ik allemaal niet meer meegemaakt. Een experiment dat ik voor een ballet schreef, danst nu dus ook op het ijs.---
Als ik terugkijk, vind ik het nog steeds bijzonder dat een stuk dat ik zelf een experiment in een heel speciale en beperkte richting noemde, zo'n eigen leven is gaan leiden. Het begon als bestelling voor een ballet en is een stuk geworden dat mensen over de hele wereld kennen, ook als ze nog nooit een concertzaal van binnen hebben gezien. Toen ik het schreef, had ik niet verwacht dat zoveel mensen er zo stevig een mening over zouden hebben. Of je Boléro nu bewondert, een beetje vreemd vindt of allebei tegelijk, het blijft een stuk dat je langzaam meeneemt. Vond je het leuk om te lezen hoe Boléro is ontstaan? Er valt nog veel meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe het stuk door de jaren heen is gebruikt en hoe verschillend dirigenten ermee omgaan. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Wie weet hoor je het ritme van de snaartrom daarna met nieuwe oren.