ST MATTHEW'S PASSION VAN BACH
'WIR SETZEN UNS MIT TRÄNEN NIEDER'
St Matthew Passion (Matthäus-Passion), BWV 244
Ik ben Johann Sebastian Bach, en in dit stuk neem ik je mee naar Wir setzen uns mit Tränen nieder, het slotkoor van mijn St Matthew Passion. Als dit koor begint, is het verhaal verteld en wordt het stil in de kerk, zoals het stil wordt in een kamer nadat iemand afscheid heeft genomen. Dit is nummer 68, het allerlaatste nummer, en de titel betekent zoiets als "we gaan zitten in tranen". Ben je benieuwd wat ik in dit afscheid heb gelegd en waarom ik het zo heb geschreven? Ik ben er om je door de details van dit koor heen te leiden, rustig en stap voor stap. We kijken samen naar wat je hoort en naar wat daar volgens mij achter zit. Daarna geef ik je een paar manieren om de rest van de St Matthew Passion verder te ontdekken.
---
Pak een stoel, het is de laatste rij
Dit is het allerlaatste nummer van het werk, nummer 68, dus je hebt al een heel verhaal vol verdriet achter de rug als je hier aankomt. Luister eerst naar het wiegende ritme in drie tellen, want die 3/4-maat klinkt als een trage schommel die eigenlijk niet meer wil stoppen. Daaroverheen hoor je de twee koren en de twee orkesten, die elkaar de muziek als het ware doorgeven, terwijl het basso continuo eronder doorloopt als een rustige hartslag. Je hoeft niets te herkennen of te benoemen, want het volstaat om te merken wanneer de stemmen samenkomen en wanneer ze weer uit elkaar gaan.Een titel die je gewoon hardop leest
Ik heb de titel niet lang hoeven zoeken, want "Wir setzen uns mit Tränen nieder" zijn gewoon de eerste woorden van de tekst. Vrij vertaald zeg je: wij gaan in tranen zitten, en meer uitleg heeft die zin eigenlijk niet nodig. Na zo'n lang verhaal wilde ik niet eindigen met een groot gebaar, maar met een beeld dat iedereen begrijpt: mensen die gaan zitten omdat staan even niet meer lukt. In die ene regel hoor je dus al hoe het stuk klinkt, namelijk zacht, zwaar en toch heel warm.Een lange zucht
Over de vorm heb ik lang nagedacht, want een slotkoor moet een groot verhaal afsluiten zonder zelf nog groter te willen worden. Het werd daarom een koor in drie delen die elk hun eigen kleur hebben. Ik loop ze zo meteen een voor een met je door: eerst het gaan zitten, dan het gesprek tussen de koren, en tot slot het afscheid. Het stuk staat in c-mineur en in die wiegende 3/4-maat, en die twee dingen zijn je houvast tijdens de hele reis.Deel 1: Een stoel bijschuiven
Het eerste deel begint rustig en wiegend, in een tempo waarin niemand ergens naartoe hoeft. De toonsoort c-mineur geeft meteen de toon aan: donker, maar niet wanhopig, meer als iemand die moe is en dat ook mag zijn. De stemmen komen binnen alsof ze elkaar zachtjes uitnodigen om erbij te komen zitten. Let hier vooral op de lange, trage lijnen, want daarin laat ik het verdriet nog heel ingehouden klinken.Deel 2: De koren geven elkaar een zakdoek
In het middelste deel wordt het levendiger, omdat de twee koren elkaar steeds vaker antwoord geven. Wat in het begin nog één rustige beweging was, wordt nu een weefsel van stemmen die over elkaar heen schuiven. De stemming schommelt hier tussen schaduw en een heel klein beetje licht, alsof je tussen de tranen door even aan iets liefs terugdenkt. Dit is het deel waarin het stuk het meeste vertelt, dus als je maar één stuk twee keer wilt horen, kies dan dit.Deel 3: Het licht gaat zacht uit
In het laatste deel keert de rust van het begin terug, maar nu klinkt ze dieper, omdat je alles van daarvoor hebt meegemaakt. De beweging lijkt te vertragen en de stemmen worden zachter, als een kamer waarin iemand langzaam de lampen uitdoet. Het laatste akkoord blijft nog even in de lucht hangen voordat het stil wordt. Juist in die stilte, direct na de laatste noot, hoor je het best waar het hele werk om draait.Nu is het aan jou
Dan nodig ik je nu uit om dit slotkoor zelf te beleven: druk op play en laat de muziek gewoon over je heen komen. Denk onderweg misschien terug aan wat we besproken hebben, aan de schommelende drie tellen, het gesprek tussen de koren en het langzame uitdoven. Het is bijzonder dat je dit nog kunt horen, want pas in 1829 haalde de twintigjarige Felix Mendelssohn het werk in Berlijn weer tevoorschijn, bijna honderd jaar nadat het voor het laatst was gespeeld. Ik hoop dat je de reis door mijn "Wir setzen uns mit Tränen nieder" net zo intens ervaart als ik toen ik het schreef.---
Zo, daar zit je dan, aan het einde van het allerlaatste koor, en misschien merk je dat het even stil blijft in je hoofd. Ik heb Wir setzen uns mit Tränen nieder geschreven als slotakkoord van een lange reis, in c-mineur en in een rustige driekwartsmaat die het verdriet niet wegstopt maar het wel zachtjes laat landen. Het is een bijzonder gevoel dat een werk zo eindigt: niet met een daverend slot, maar met mensen die gaan zitten en het verhaal even laten bezinken. Misschien hoorde je het nu anders dan de eerste keer, omdat je weet waar je op kunt letten. Dat is precies waarom ik zo van luisteren houd: elke keer dat je terugkomt, ligt er weer iets nieuws te wachten. Heb je genoeg plezier gehad aan deze luistergids over Wir setzen uns mit Tränen nieder uit de St Matthew Passion? Ik hoop het van harte, want ik deel dit stuk graag met je. Er valt in de St Matthew Passion nog veel meer te ontdekken, van de aria's en koralen tot de manier waarop het hele verhaal in elkaar zit. Het werk telt 68 nummers, dus je kunt nog heel lang rondwandelen zonder dat je alles gezien hebt. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over de St Matthew Passion. Neem er de tijd voor, pak er een stoel bij, en laat de muziek haar werk doen.