ST MATTHEW'S PASSION VAN BACH
'KOMMT, IHR TÖCHTER, HELFT MIR KLAGEN'
St Matthew Passion (Matthäus-Passion), BWV 244
Ik ben Bach, en ik neem je graag mee naar het openingskoor van mijn St Matthew Passion: "Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen". Het begint met een uitnodiging om samen te treuren, en misschien voel je al hoe die woorden je even laten stilstaan. Ben je benieuwd naar wat er in dit koor allemaal gebeurt? Ik loop er rustig met je doorheen, stap voor stap, zodat je de details hoort die je anders misschien zou missen. Als we dat samen hebben gedaan, wijs ik je daarna een paar wegen om de St Matthew Passion verder te ontdekken.
---
Eerst de lagen, dan het geheel
Luister eerst gewoon naar het geheel en probeer daarna lagen te ontdekken, want ik heb dit stuk als een gebouw met verdiepingen neergezet. Onderin hoor je het basso continuo, het vaste fundament dat rustig onder alles doorloopt, en daarboven spelen de violen en de altviool. De dwarsfluiten en de hobo's geven er kleur aan, zoals gekleurd glas in een kerkraam het licht anders maakt. Elke keer dat je het hoort, kun je een ander laagje volgen, dus je hoeft het echt niet in één keer te snappen.Een titel die gewoon de eerste zin is
De titel is eigenlijk niets anders dan het begin van de tekst: "Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen", vrij vertaald "kom, dochters, help mij klagen". Ik laat het werk dus beginnen met een uitnodiging, alsof ik de hele zaal bij de hand neem en zeg dat we samen verdriet gaan hebben. Een mooiere bijnaam heb ik er niet aan gegeven, want die woorden zeggen precies waar het om gaat. Het is bovendien het allereerste nummer van de Passion, dus wie de titel kent, weet meteen waar het verhaal begint.Een bouwwerk
Over de vorm heb ik lang nagedacht. Ik koos voor één groot openingskoor waarin twee koren, twee orkesten en een koraal elk hun eigen plek krijgen. Dat koraal, "O Lamm Gottes, unschuldig", is de cantus firmus: een bestaande melodie die als een rode draad door het geheel loopt. Ik neem je in vier onderdelen mee, een beetje zoals een treinreis met vier haltes, en in de volgende paragrafen stappen we bij elk station uit.Onderdeel 1: De deur zwaait open, niemand klopt aan
Het orkest begint alleen, in e-mineur, de toonsoort die ik voor dit verdriet heb uitgekozen. De maat is 12/8, vier groepjes van drie tellen, waardoor het nooit een mars wordt maar altijd blijft golven. Er is geen enkele haast, en dat maakt de stemming zwaar en verwachtingsvol tegelijk. Je voelt dat er iets groots op komst is voordat er ook maar één zanger een woord heeft gezegd.Onderdeel 2: De koren nemen het woord
Dan komen de stemmen binnen met de uitnodiging uit de titel, en het verdriet krijgt eindelijk woorden. Het ene koor roept en het andere koor antwoordt, zodat het klinkt alsof de klacht door een hele kerk heen weerkaatst. De muziek blijft in beweging, maar de stemmen stapelen zich op en de stemming wordt gedrongener. Dit is het deel waarin de klacht het hardst aanzwelt, dus laat je er gerust door meevoeren.Onderdeel 3: Een bekende melodie sluipt erbij
Midden in al dat gewoel klinkt ineens een eenvoudige, langzame melodie: het koraal "O Lamm Gottes, unschuldig". De woorden betekenen zoiets als "Lam Gods, onschuldig", en ze geven de hele klacht een gezicht. Het contrast is groot: om dat koraal heen blijft het bewegen, terwijl het zelf rustig zijn weg gaat. Als je maar één ding uit dit stuk wilt kunnen aanwijzen, dan is het deze melodie, want ze is de reden dat het geheel zo vol is.Onderdeel 4: Het verdriet blijft nog even hangen
Aan het slot komt alles samen: de koren, de orkesten en de golvende beweging die al die tijd is doorgegaan. Ik laat het niet eindigen met een groot gebaar of een overwinning, want het verhaal is nog maar net begonnen. De stemming blijft ernstig en gedempt, als iemand die in de deuropening nog even blijft staan voordat hij naar binnen gaat. Zo geef ik je meteen de toon mee voor alles wat daarna in de Passion volgt.Nu mag jij het horen
Dan nodig ik je nu uit om "Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen" zelf te beleven. Druk op play en laat de muziek rustig over je heen komen, zonder dat je ergens op hoeft te letten. Misschien denk je tijdens het luisteren nog even terug aan wat we hebben besproken: de lagen, de twee koren en dat ene koraal dat erbovenuit klinkt. Ik hoop dat je de reis door mijn openingskoor net zo meeslepend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Zo ben je aan het einde van deze luistergids gekomen, en ik hoop dat je er plezier aan hebt beleefd. Heb je genoten van het ontdekken van Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen uit de St Matthew Passion? Misschien luister je de opening nu anders dan voordat je begon: je hoort de lagen, het deinende ritme en het koraal dat er rustig boven uit klinkt. Dat is precies wat ik hoopte, want muziek wordt mooier naarmate je er langer naar luistert. Toch heb ik je nog maar een klein deel van het werk laten horen. De St Matthew Passion heeft nog veel meer te bieden dan dit openingskoor. Er zijn nog arias, koralen en momenten van stilte die ik hier niet heb kunnen bespreken, en elk daarvan vertelt op zijn eigen manier hetzelfde verhaal. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te ontdekken wat de St Matthew Passion te vertellen heeft. Neem er de tijd voor, en laat de muziek je meenemen.