ST MATTHEW'S PASSION VAN BACH
'ERBARME DICH, MEIN GOTT'
St Matthew Passion (Matthäus-Passion), BWV 244
Hallo, ik ben Johann Sebastian Bach, en ik vertel je graag over Erbarme dich, mein Gott, een van de stilste en meest persoonlijke momenten uit mijn St Matthew Passion. Het is een aria voor alt, en ze komt direct nadat Petrus zijn meester heeft verloochend. Heb je zin om te horen hoe dat stuk in elkaar zit en waarom het mensen al zo lang raakt? Ik neem je er rustig doorheen mee en wijs je onderweg de details aan die je bij een eerste keer luisteren makkelijk mist. Daarna geef ik je nog een paar ideeën om de rest van de St Matthew Passion verder te ontdekken.
---
Twee stemmen en een zacht kussen
Als je naar Erbarme dich, mein Gott luistert, let dan vooral op twee stemmen die elkaar bijna niet loslaten: de alt die zingt en de solo-viool die als het ware meezingt. Daaronder wiegen de twee violen, de altviool en het continuo rustig mee, als een kussen waar die twee solisten op kunnen leunen. Je hoeft niets van muziek te weten, want het volstaat om de viool te volgen en te merken wanneer de alt haar melodie oppakt. Luister het liefst twee keer: de eerste keer voor de sfeer, de tweede keer om te horen hoe die twee lijnen elkaar steeds aanvullen.Een titel die zelf een gebed is
De titel heb ik niet bedacht om mooi te klinken, want het is gewoon de eerste regel van de tekst, die Picander voor me schreef. "Erbarme dich, mein Gott" betekent zoiets als "heb medelijden, mijn God", en dat zeg je wanneer je geen mooie woorden meer over hebt. Het stuk volgt direct op de ontkenning van Petrus, dus je hoort eigenlijk wat er daarna in hem omgaat. Het is deel 39 van de 68 delen in de Passion, en precies hier laat ik de drukte van het verhaal los om één enkel mens aan het woord te laten.Gewoon een aria
Over de vorm kan ik kort zijn: dit is een aria, een lied voor één solist met instrumenten eromheen. Het is een alt-aria in b-mineur en in 12/8, en die wiegende maat blijft het hele stuk onder alles doorlopen. Ik loop het met je door in vier stukjes, en die zijn niet officieel, maar bedoeld als wegwijzers voor het gehoor. Zie het maar als bordjes langs een wandelpad: ze vertellen je waar je bent, zonder dat ze het uitzicht in de weg staan.Deel 1: De viool mag eerst
Het stuk begint met de solo-viool, die in b-mineur een lange, buigende melodie laat horen voordat er ook maar iemand zingt. Onder die melodie liggen de andere violen, de altviool en het continuo zacht te wiegen in die vertrouwde 12/8-maat. Het tempo is rustig en niets dringt, en je voelt dat hier iemand zijn woorden zorgvuldig aan het zoeken is. Als je alleen dit begin hoort, weet je al precies in welke stemming de rest zich afspeelt.Deel 2: De alt durft het te vragen
Dan komt de alt binnen met de bede uit de titel, en de stemming wordt meteen persoonlijker. De zangstem en de viool lopen nu door elkaar heen, alsof de ene begint met een zin en de andere die zachtjes afmaakt. Let erop dat de melodie van de alt niet overstemt, maar zich naast die van de viool nestelt. Zo hoor je dat het smeken hier geen geschreeuw is, maar eerder een gedempte stem die hoopt gehoord te worden.Deel 3: De schaduw wordt langer
In het middenstuk schuift de stemming op, en het klinkt alsof het verdriet dieper in het stuk doordringt. De lijnen van de alt en de viool leunen sterker op elkaar, en daardoor voelt elke noot een beetje zwaarder. Het wiegende ritme blijft gewoon doorgaan, maar het klinkt nu minder als een troost en meer als iets dat je niet kunt afschudden. Dit is het stukje waar je de tijd voor mag nemen, omdat het je laat voelen wat berouw werkelijk met iemand doet.Deel 4: Wat er overblijft
In het laatste stuk keert de sfeer van het begin terug, maar het is niet meer helemaal dezelfde sfeer. Je hebt inmiddels de smeekbede gehoord, en daardoor klinkt dezelfde melodie nu vermoeider en tegelijk ook zachter. De solo-viool en de alt zoeken elkaar nog één keer op, en dan trekken ze zich samen met de andere instrumenten rustig terug. Blijf dus nog even stil zitten als het afgelopen is, want de stilte erna hoort er bij mij eigenlijk bij.Nu is het jouw beurt
Nu mag je het zelf gaan beleven, dus zet Erbarme dich, mein Gott aan en laat de muziek gewoon over je heen komen. Denk tijdens het luisteren nog eens terug aan wat ik je verteld heb: de viool die begint, de alt die vraagt en het ritme dat blijft wiegen. Je hoeft niets te herkennen of te begrijpen, want de muziek doet het meeste werk helemaal zelf. Ik hoop dat de reis door dit stuk jou net zoveel doet als mij toen ik het schreef.---
Zo, daar zijn we dan aan het einde van deze luistergids gekomen. Ik hoop dat je er met plezier naar hebt geluisterd en dat Erbarme dich, mein Gott nu iets meer voor je is gaan betekenen dan alleen een mooie melodie. Wat vond je ervan om dit stuk uit de St Matthew Passion op deze manier te leren kennen? Voor mij blijft het een aria waarin je niets hoeft te begrijpen om toch te voelen wat er gebeurt: een alt, een viool en een heel zacht wiegende ondergrond zijn genoeg. Misschien merk je dat je er de volgende keer weer iets anders in hoort, een lijn die je eerder niet opviel of een moment waarop de viool de zang net iets langer vasthoudt. Zo gaat dat met muziek die je vaker opzet, want ze wordt niet kleiner naarmate je haar beter kent. En er is nog veel meer te ontdekken in de St Matthew Passion. Denk aan de koren die elkaar antwoorden, aan de aria's die ik rond het verhaal heb geplaatst en aan het slotkoor, "Wir setzen uns mit Tränen nieder", waarmee het werk in c-mineur tot rust komt. Ook de lange weg die het werk na mijn tijd heeft afgelegd, tot de uitvoering van Felix Mendelssohn in 1829, is een verhaal op zich. Wil je verder kijken? Klik dan gerust op de links hieronder om nog meer van de St Matthew Passion te ontdekken. Neem er de tijd voor, zet de muziek zacht aan en laat je meenemen.