ST MATTHEW'S PASSION VAN BACH
DE ACHTERGROND
St Matthew Passion (Matthäus-Passion), BWV 244
Ik ben Johann Sebastian Bach, en ik wil je graag vertellen hoe mijn St Matthew Passion is ontstaan. Soms luister je naar een muziekstuk en voel je dat er iets achter zit, een verhaal dat je nog niet kent. Ben je benieuwd naar de voorgeschiedenis van de St Matthew Passion? Ik loop graag met je mee en neem je stap voor stap door alles wat eraan voorafging. Daarna geef ik je een aantal manieren om de St Matthew Passion zelf verder te verkennen.
---
Een nieuwe baan met een flinke to-dolijst
Sinds 1723 was ik Thomaskantor in Leipzig, en dat betekende dat ik steeds nieuwe muziek voor de kerk moest leveren. Wie zo'n baan heeft, schrijft zijn werk meestal tussen twee andere klussen door, en mijn agenda was dan ook nooit leeg. Toch wilde ik voor de St Matthew Passion echt de tijd en de aandacht nemen. Het verhaal van Goede Vrijdag verdiende iets groters dan wat ik normaal op een gewone zondag speelde.Picander houdt de pen vast
Voor de tekst werkte ik samen met Picander, een dichter die in het gewone leven Christian Friedrich Henrici heette. Het verhaal zelf komt uit hoofdstuk 26 en 27 van Matteüs, maar het is niet alleen bijbeltekst. De vrije poëzie voor de aria's en de koren komt van Picander. Daartussen zet ik koralen, rustpunten waarop het verhaal even stilstaat en iedereen kan nadenken over wat er net gebeurd is.Een première met een vraagteken
Waarschijnlijk klonk het werk voor het eerst op Goede Vrijdag, 11 april 1727, in de Thomaskirche in Leipzig. Zeker weten doet niemand het, want oudere bronnen noemen Goede Vrijdag 1729. De Nederlandse Bachvereniging blijft er zelf voorzichtig onder en spreekt over ergens tussen 1725 en 1728 of 1729. Ik heb de datum blijkbaar niet netjes in mijn agenda gezet, althans niet op een manier die bewaard is gebleven.Dubbel zoveel muziek als nodig
Ik schreef het werk voor twee koren en twee orkesten, met solisten erbij. In de orkesten zitten onder meer twee dwarsfluiten, twee hobo's, violen, een altviool, een viola da gamba en het basso continuo, dat het fundament onder alles legt. Soms vraag ik van de hobospelers een oboe d'amore of een oboe da caccia, omdat die net iets donkerder en zachter klinken. Zo krijg ik een palet van kleuren, van een heldere fluit tot een warme, gedempte snaar.De tenor die het woord doet
Het verhaal wordt verteld door de Evangelist, en die laat ik door een tenor zingen. Hij zingt bijna als iemand die rustig vertelt wat er gebeurd is, zodat de gebeurtenissen vanzelf voortrollen. De koren spelen intussen de menigte, die opeens heel dichtbij en heel luid kan worden. De aria's zijn de momenten waarop een solist even uit het verhaal stapt en zegt wat dit met hem of haar doet.Een verhaal in 68 gangen
Het werk bestaat uit 68 nummers, die je in de muziek delen of movements noemt, en je kunt ze zien als de gangen van een lang diner: elk bord is op zichzelf af, maar samen vormen ze één maaltijd. Die gangen vallen uiteen in twee delen, eerst 29 en daarna 39, en nummer 1 is het openingskoor Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen, het voorgerecht dat meteen de toon zet. In het tweede deel komt nummer 39, de alt-aria Erbarme dich, mein Gott, en nummer 57, Komm, süßes Kreuz, is een aria voor de bas. Het laatste bord, nummer 68, is het slotkoor Wir setzen uns mit Tränen nieder, en daarmee ruim ik de tafel af.Een gamba die troost
Voor Komm, süßes Kreuz gaf ik de bas een viola da gamba mee, en het stuk staat in d-mineur. De gamba is een gestreken snaarinstrument met een eigen karakter, en geen halve cello, ook al lijkt hij er op het eerste gezicht op. Zijn toon is zacht en een beetje houterig warm, alsof iemand je rustig een hand op de schouder legt. De tekst spreekt over een zoet kruis, een vreemde tegenstelling die ik juist heel mooi vond om in muziek te zetten.Aan het eind gaan we zitten
Wir setzen uns mit Tränen nieder betekent letterlijk dat we in tranen gaan zitten. Het is nummer 68, het allerlaatste stuk, in c-mineur en in een driekwartsmaat. Die maat wiegt zacht heen en weer, alsof het hele werk zichzelf na al dat verdriet voorzichtig te ruste legt. Na bijna drie uur muziek eindig ik dus niet met een knal, maar met een stil, gezamenlijk neerzitten.Herhalingen en een bewaard handschrift
Ik heb het werk later nog een paar keer uitgevoerd, in 1729, 1736 en 1742. Mijn handschrift uit 1736 is bewaard gebleven, en daar ben ik nog steeds blij mee. In 1750 overleed ik, op 28 juli in Leipzig, en daarna bleef de St Matthew Passion lange tijd ongespeeld. Dat is een hele tijd voor een stuk dat zoveel werk heeft gekost.Een twintigjarige haalt het stof eraf
Op 11 maart 1829 dirigeerde Felix Mendelssohn, toen pas twintig, het werk in de Berlijnse Singakademie, bijna honderd jaar na de laatste keer dat het klonk. Carl Friedrich Zelter steunde het plan, en Eduard Devrient hielp hem met de bewerking en het dirigeren. Mendelssohn schrapte flink: tien aria's, vier begeleide recitatieven en zes koralen, een stevige opruimactie voor een jongen van twintig. Toch gold die uitvoering, herhaald op 21 maart en op Goede Vrijdag 17 april onder Zelter, als het begin van de herontdekking van mijn muziek.---
Zo, dat was het verhaal achter mijn St Matthew Passion. Vond je het leuk om te lezen hoe dit werk is ontstaan? Als ik terugkijk, was die eerste uitvoering in Leipzig voor mij niet het einde van het verhaal. Ik haalde de partituur later nog een paar keer tevoorschijn, en mijn handschrift uit 1736 is gelukkig bewaard gebleven. Na mijn dood werd het lang stil rond het werk, tot Felix Mendelssohn het in 1829 in Berlijn opnieuw liet klinken. Ik vind het een mooie gedachte dat muziek zo lang kan wachten tot iemand haar weer opmerkt. Er valt in de St Matthew Passion nog heel veel te ontdekken. Luister bijvoorbeeld eens naar "Komm, süßes Kreuz", waarin de viola da gamba de bas-aria begeleidt. Of luister naar het slotkoor "Wir setzen uns mit Tränen nieder", waarmee het werk in c-mineur rustig tot stilstand komt. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en meer over dit werk te lezen. Neem er de tijd voor, want deze muziek wordt met elke keer luisteren wat dieper.