JOHANN SEBASTIAN BACH

Jongste van de klas, wees van de straat

Ik ben in 1685 in Eisenach geboren als jongste zoon van Johann Ambrosius Bach, de stadsmuzikant, dus muziek zat bij ons gewoon in het meubilair. Mijn moeder, Maria Elisabeth Lämmerhirt, overleed in 1694 en mijn vader in 1695, en toen ik nog maar een kind was, ging ik bij mijn oudere broer in Ohrdruf wonen. Van 1700 tot 1702 zong ik als koorknaap op de school van St Michael in Lüneburg, ver van huis en met een stem waar ik het mee moest doen. Of ik daar les kreeg van de organist Georg Böhm weet niemand zeker, maar dat ik zijn muziek er te horen kreeg staat voor mij wel vast.

Van orgelbankje naar orgelbankje

In 1703 werd ik organist van de Nieuwe Kerk in Arnstadt, en in juni 1707 verhuisde ik naar de St Blasiuskerk in Mühlhausen. Dat jaar trouwde ik ook, op 17 oktober, met mijn achternicht Maria Barbara Bach, want als je al een Bach in de familie hebt, hoef je niet ver te zoeken. In 1708 werd ik hoforganist in Weimar, en dat was de plek waar mijn naam over de grenzen van een kerkdorp begon te reizen. In 1714 maakte men mij daar concertmeester, wat betekende dat ik niet alleen speelde maar ook steeds meer het muzikale werk om me heen mocht aansturen.

Twintig kinderen en één koffiehuis

In 1723 werd ik cantor van de Thomaskerk in Leipzig, en ik ben daar gebleven tot mijn dood in 1750, dus je mag gerust zeggen dat ik niet snel verveeld raak. Thuis ging het er druk aan toe, want ik kreeg zeven kinderen met Maria Barbara en dertien met Anna Magdalena. Als ik niet in de kerk bezig was, zat ik soms in het koffiehuis van Zimmermann, waar waarschijnlijk mijn Koffiecantate voor het eerst klonk. Het is eigenlijk een kleine komische opera over koffie, ergens tussen 1732 en 1735 geschreven, en het bewijst dat ik best om mijzelf en om een kopje kon lachen.

De hits, maar dan van mij

Het Brandenburg Concerto No 2 hoort bij zes concerten die ik in 1721 opdroeg aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg-Schwedt, en het klinkt als een feestelijk gesprek tussen een trompet, een fluit, een hobo en een viool. De Matthäus-Passion, in het Engels St Matthew's Passion, klonk voor het eerst in 1727 in Leipzig en vertelt het lijdensverhaal van Jezus met koren en solisten, zo groot en zo ontroerend dat ik er zelf nog van opkijk. Wie rust zoekt, vindt die in de Air on the G String, in Jesu, Joy of Man's Desiring, in de Cello Suite No 1 in G Major Prelude waarin één cello zich alleen redt, en in de Prelude No 1 in C Major, waar gebroken akkoorden zachtjes als water voortstromen. Voor de grotere sensatie zijn er de Goldberg Variations, een eenvoudig thema dat telkens in een nieuw jasje verschijnt, en de Toccata and Fugue in D Minor, waarvan sommige kenners sinds 1981 betwijfelen of ik hem wel zelf schreef, maar die dreigende openingsnoten zijn te mooi om weg te geven.

Een klap, en een nieuwe bladzijde

In augustus 1717 tekende ik mijn contract als Kapellmeister bij prins Leopold van Anhalt-Köthen, en daar bouwde ik mijn leven weer een eind verder uit. In 1720 ging ik op reis naar Carlsbad, en toen ik terugkwam, was Maria Barbara overleden, wat de zwaarste klap uit mijn leven was. Op 3 december 1721 trouwde ik met de hofzangeres Anna Magdalena Wilcke, en met haar kwam er weer geluid in huis, in de breedste zin van het woord. Muziek bleef mijn houvast, want als ik schrijf, weet ik tenminste zeker dat alles een plek krijgt.

Het laatste hoofdstuk, zonder punt erachter

Rond 1740 begon ik aan De Kunst van de Fuga, een werk dat ik uiteindelijk onaf achterliet. In mei 1747 bezocht ik Frederik II in Potsdam, en dat bezoek leidde tot mijn Musikalisches Opfer, terwijl ik in 1748 en 1749 de Mis in b-klein voltooide. In maart en april 1750 werd ik aan mijn ogen geopereerd door John Taylor. Op 28 juli 1750 overleed ik in Leipzig na een beroerte, vijfenzestig jaar oud.

Even stil, en toen weer luid

In 1751 verscheen De Kunst van de Fuga in druk, een jaar na mijn dood, dus ik heb mijn eigen uitgave niet meer in handen gehad. Daarna werd het rond mijn muziek een tijd rustiger, tot Felix Mendelssohn in 1829 de Matthäus-Passion uitvoerde. Die uitvoering zette de Bach-herleving van de negentiende eeuw in gang, en dat vind ik nog altijd een prachtige vorm van laat applaus. Het blijft bijzonder dat mensen mijn noten nog steeds opnieuw opslaan en er telkens iets nieuws in horen.

Een stoel om even in te zitten

Wat ik je wil geven is vooral tijd: een paar minuten waarin niemand iets van je vraagt behalve luisteren. Je hoeft niet te weten hoe een fuga in elkaar zit, want je merkt vanzelf dat stemmen elkaar volgen en weer vinden, zoals mensen die samen een lange wandeling maken. Zet een stuk op dat je niet kent en laat het gewoon op je afkomen, ook als je er in het begin niets van snapt. Wie weet hoor je straks iets wat je al je hele leven zocht, zonder dat je wist dat het van mij kwam.