Een opdracht doorstrepen bij Symphony No 3 "Eroica" van Beethoven
IV. Finale. Allegro molto
Symphony No. 3 in E-flat major, Op. 55
Ik ben Beethoven, en ik neem je graag mee door het vierde deel van mijn Symphony No 3 "Eroica", de IV. Finale. Allegro molto. Je hoort hoe ik na een fuga het tempo laat zakken in een rustig Poco andante, en het deel daarna afsluit met een razendsnelle coda. Wil je ontdekken of je dit deel straks zelf herkent, dan oefen je hier met mijn collega-componisten en mij, dus open de Trainer maar.
---
Oren open, handen leeg
Dit slotdeel duurt negen tot dertien minuten, dus je hoeft geen proviand mee te nemen, maar een beetje aandacht helpt wel. Luister eerst naar de strijkers, want zij gooien de deur open met een stortvloed aan noten en nemen later vaak de melodie voor hun rekening. De blazers geven daar kleur aan, en let ook op de trompetten en de pauken, want die zorgen voor de glans en de slagkracht zodra het groots wordt. Je hoeft eigenlijk maar één ding te onthouden: een eenvoudig thema komt steeds terug in een ander jasje, dus luister vooral naar wat er verandert en wat hetzelfde blijft.Waarom het zo heet en zo snel gaat
Met Finale bedoel ik gewoon het slotdeel, het laatste woord van een symfonie die al ongeveer vijftig minuten lang genoeg te vertellen had. Allegro molto betekent zoiets als heel vlug, en dat zet ik erboven omdat ik na de treurmars en het rusteloze scherzo geen sloffend einde wilde. Ik hield de aanduiding bewust kaal, want in dit deel moet de muziek het werk doen en niet de naam. Straks hoor je dat het tempo onderweg nog even verandert, maar het Allegro molto bepaalt de toon van het hele deel.Variaties met een verleden
Over de vorm heb ik lang nagedacht, en het werd geen sonate en geen rondo, maar een reeks variaties in Es-groot. Het thema is niet eens nieuw, want ik gebruikte het eerder al in een contredanse en in mijn pianovariaties Op. 35, naast het ballet The Creatures of Prometheus. Tussen de variaties zitten fugaachtige stukken, een langzaam Poco andante en een razend snelle afsluiting, en samen vormen ze ruim vierhonderd maten. Ik loop ze in de volgende alinea's een voor een met je langs, zodat je onderweg precies weet waar je bent.Onderdeel 1: Een deur die openvliegt
Het Allegro molto begint met een snelle golf van noten in de strijkers, alsof iemand de deur openstoot en pas daarna zijn naam zegt. Dan wordt het opeens bijna stil en hoor je het thema eerst heel kaal, als een eenvoudig basloopje zonder melodie erbovenop. Het tempo blijft intussen vlot en de toonsoort Es-groot geeft het geheel een open, zonnige kleur. De stemming is nieuwsgierig en speels, want je merkt dat ik je iets wil laten ontdekken dat nog moet groeien.Onderdeel 2: Hetzelfde thema, een nieuw pak
Nu laat ik de echte melodie boven het basloopje verschijnen, en vanaf dat moment krijgt ze bij elke variatie een ander uiterlijk. De ene keer klinkt ze luchtig en versierd, de andere keer stevig en bijna marsachtig, terwijl de instrumenten haar aan elkaar doorgeven. Het tempo blijft vlug en de toonsoort Es-groot blijft stevig overeind, zodat je het thema steeds herkent. Zo verschuift de stemming langzaam van speels naar trots, en dat is het eerste stuk van het verhaal dat ik in dit deel vertel.Onderdeel 3: De fuga, waar iedereen door elkaar praat
Hier komen de fugale elementen, waarbij de ene stem begint en de andere hetzelfde motief daarna een voor een overneemt. Het klinkt als een gesprek waarin niemand wacht tot de ander is uitgesproken, en juist daardoor bouwt de spanning zich op. Het tempo blijft hoog en de muziek wordt dichter en nadrukkelijker, met veel strijkers die om de beurt de leiding nemen. Als je dit onderdeel volgt, merk je dat het speelse van daarnet plaatsmaakt voor iets wat ernstiger en geconcentreerder klinkt.Onderdeel 4: Even adem halen
Dan trap ik zonder waarschuwing op de rem en komt het Poco andante, een tempo dat net iets meer is dan wandelen. Het thema klinkt nu warm en ingetogen, alsof het na alle drukte eindelijk rustig mag zingen. De blazers krijgen hier alle ruimte om de melodie zacht en breed te laten klinken, terwijl de strijkers eronder meebewegen. Dit is het gevoelige hart van het deel, en het maakt het laatste stuk des te sterker, omdat je die rust straks nog nodig hebt.Onderdeel 5: De sprint naar de finish
Na dat rustpunt volgt de coda in Presto, het snelste tempo van het hele deel. De strijkers jagen voort, de trompetten en de pauken laten zich flink horen, en het thema schiet er in hoog tempo doorheen. Ik sluit af in Es-groot, de toonsoort waarmee de symfonie begon, zodat de cirkel vanzelf rond is. De stemming is nu uitgelaten en triomfantelijk, en dat is hoe ik dit verhaal wilde laten eindigen.Nu mag jij erin duiken
Nu is het jouw beurt om dit slotdeel zelf te beleven, dus zet de muziek maar aan. Laat je meevoeren zonder iets te willen begrijpen, en denk onderweg af en toe terug aan wat ik je heb verteld. Probeer het thema te herkennen, ook als het zich verstopt in een ander jasje. Ik hoop dat je de reis door mijn IV. Finale. Allegro molto net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Ik hoop dat je het leuk vond om meer te leren over de luistergids bij het slotdeel van mijn Symphony No 3 "Eroica", de IV. Finale. Allegro molto. Misschien luister je nu anders naar dat thema, dat ik eerder al in een contredanse, in mijn ballet The Creatures of Prometheus en in de pianovariaties Op. 35 gebruikte, en dat hier uitgroeit tot een fuga, een rustig Poco andante en een snelle coda. Het mooie is dat je zo'n stuk nooit helemaal af hebt: bij elke keer luisteren hoor je weer iets wat je eerder niet opmerkte. Er valt in mijn Symphony No 3 "Eroica" nog veel meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe de andere delen met elkaar samenhangen en hoe het werk in 1804 en 1805 de wereld in ging. Klik gerust op de links hieronder om verder te verkennen, en neem de tijd om de symfonie nog eens van begin tot eind te beluisteren.