Plechtig in de pas met Chopins Funeral March
De luistergids

Een compleet orkest in tien vingers

Als je naar mijn Funeral March luistert, hoor je geen groot orkest of een rij koperblazers, maar gewoon één enkele piano. Dat was voor mij meer dan genoeg, want aan die toetsen had ik alles wat ik nodig had om een heel verhaal te vertellen. Mijn linkerhand zorgt in de lage registers voor de zware, dreunende voetstappen en het diepe klokgelui, alsof er een hele koorbank in de kast van het instrument verstopt zit. Daarboven laat ik mijn rechterhand straks de melodie zingen, dus let tijdens het luisteren vooral op hoe die twee handen elk een totaal eigen rol spelen.

Geen vrolijke boel op het titelblad

De bijnaam Funeral March komt rechtstreeks van de Franse woorden Marche funèbre die ik boven dit derde deel van mijn Piano Sonata No. 2 in B-flat minor, Op. 35 heb gezet. Toen ik het stuk in 1837 in Parijs schreef, liep mijn gezondheid achteruit en dacht ik veel aan de gevallen Poolse patriotten van de Novemberopstand uit 1830, al heb ik nooit opgeschreven voor wie ik precies rouwde. Sommige mensen beweren dat die Franse titel wat zwaarmoedig klinkt, maar een vrolijke lentewals was met mijn toenmalige humeur nu eenmaal geen optie. Uiteindelijk is de naam van dit ene deel zelfs zo bekend geworden dat veel luisteraars mijn hele vierdelige sonate tegenwoordig maar gewoon naar deze mars vernoemen.

Een muzikale boterham met een zachte vulling

Voor de opbouw van mijn Funeral March koos ik niet voor een ingewikkelde sonatevorm of een rondo, maar voor een overzichtelijke driedelige vorm die we een ABA-vorm noemen. Je kunt het eigenlijk zien als een stevige boterham, waarbij twee donkere, zware sneetjes brood een verrassend zachte en lichte vulling in het midden omsluiten. Mijn collega Robert Schumann vond de opbouw van de hele sonate later nogal eigenzinnig en schreef dat ik vier van mijn meest roekeloze kinderen bij elkaar had gebonden, maar binnen deze mars staat alles keurig op zijn plek. In de volgende alinea's neem ik je stap voor stap mee door die drie delen, zodat je straks precies hoort hoe de stemming onderweg omslaat.

Deel 1: De zwaartekracht wint

Ik open dit eerste deel in een traag Lento-tempo in de donkere toonsoort bes-mineur, waarbij de bas meteen een strak en onverbiddelijk ritme neerzet. Het klinkt een beetje alsof je tegen een steile heuvel oploopt met twee zware koffers in je handen, terwijl elke stap precies op dezelfde plek neerkomt. Pas na die sombere inleiding komt er een melodie bij die steeds even probeert omhoog te klimmen, maar telkens weer terugzakt in de diepte. Zo bouw ik de spanning langzaam op tot een krachtige uitbarsting, waarna de muziek weer net zo somber en gedempt wegzakt als ze begon.

Deel 2: Zonlicht door de wolken

In het middengedeelte, dat we het trio noemen, stap ik over naar de warme toonsoort Des-majeur en verdwijnt dat dreigende gestamp uit de linkerhand ineens volledig. Op het handschrift van dit stukje zette ik op 28 november 1837 mijn handtekening, en ik wilde dat de piano hier zo zacht en zangerig mogelijk zou klinken. De rechterhand speelt een rustige, troostrijke melodie die na al die donkere akkoorden aanvoelt als een warme jas op een koude herfstdag. Onder die melodie wiegt de begeleiding kalm heen en weer in vloeiende gebroken akkoorden, waardoor je bijna zou vergeten dat je nog steeds naar een treurmars zit te luisteren.

Deel 3: Terug naar de orde van de dag

Aan die fijne droom komt een einde zodra ik het eerste deel in bes-mineur weer precies zo laat terugkeren als aan het begin. De zware passen in het Lento-tempo nemen de leiding meteen weer over, alsof de stoet na een korte rustpauze gewoon weer verder moet lopen. Doordat je net naar dat lichte en zachte middengedeelte hebt geluisterd, klinkt deze terugkeer van de mars voor je gevoel nog een tintje donkerder dan de eerste keer. Aan het slot laat ik het geluid steeds verder wegsterven tot er alleen nog een paar zachte, lage klanken overblijven en de stoet langzaam aan de horizon verdwijnt.

Nu jij aan de knoppen

Nu je weet hoe het stuk in elkaar zit, nodig ik je van harte uit om zelf naar mijn Funeral March te gaan luisteren. Druk straks gewoon op de afspeelknop en laat die afwisseling van donkere dreiging en zachte troost rustig over je heen komen. Houd onderweg misschien een beetje in je achterhoofd wat ik je net over die drie delen en de rol van mijn beide handen heb verteld. Ik hoop dat deze reis door mijn Funeral March jou net zoveel aangrijpt als mij destijds, toen ik deze noten voor het eerst op papier zette!