Van jazzclub naar concertzaal bij Gershwins Rhapsody in Blue
De luistergids
Rhapsody in Blue
Ik ben George Gershwin, en dit is de luistergids bij mijn Rhapsody in Blue. Ik laat je horen hoe dit stuk in één lange beweging van het ene thema naar het andere springt, zodat je onderweg precies weet waar je bent. Op deze site leren mijn collega-componisten en ik je ook om onze stukken te herkennen zodra je ze hoort, dus probeer het maar eens met een rondje Trainer .
---
Luister met open oren en een losse jas
Als je mijn Rhapsody in Blue voor het eerst hoort, let dan vooral op de piano, want die speelt de verteller die steeds iets nieuws te melden heeft. Het orkest is zijn gesprekspartner, en de klarinet, de saxofoons, de trompetten en de trombones vallen hem om beurten in de rede. Die klank komt uit de jazzbandversie van 1924, die Ferde Grofé voor me heeft georkestreerd, want dat deed ik zelf niet. Je hoeft dus niets van klassieke muziek te weten, je hoeft alleen te horen wie er op dat moment aan het woord is.Waarom blauw, en waarom een rapsodie
Een rapsodie is een stuk dat vrij van het ene idee naar het andere springt, zonder zich aan een strak plan te houden. Het woord blauw in de titel klinkt voor mij eerder als een kleur of een stemming dan als een toonsoort. Ira bedacht die titel, en hij past veel beter bij de muziek dan wat ik zelf eerst in gedachten had. Je weet dus al voor de eerste noot wat je kunt verwachten: vrijheid, een beetje weemoed en geen keurslijf.Geen sonate, geen rondo, wel een route
De vorm kiezen was een avontuur op zich, want het is geen sonate geworden en ook geen rondo. Het is één lang deel voor piano en orkest, en critici hebben de vorm vaak los genoemd. Ik vertel het daarom als een reis met vier haltes, en die doe ik hierna één voor één met je aan. Het stuk begint en eindigt in Bes majeur, en daartussen zweeft het middenstuk rond C majeur.Deel 1: Een deur die langzaam opengaat
Mijn Rhapsody in Blue begint met een klarinet die langzaam omhoog klimt, en daarmee zit je meteen in het stuk. Daarna komt de piano binnen en blijft het tempo ruim en rustig, alsof de muziek eerst even wil kijken wie er in de zaal zit. Alles begint hier in Bes majeur, en dat klinkt open en vriendelijk. De eerste melodieën hebben nog geen haast, en dat is precies de bedoeling, want de vaart komt later wel.Deel 2: De stad wordt wakker
Daarna komt alles op gang en trekt het tempo aan. Piano en orkest gooien korte, springerige melodieën naar elkaar toe, en de stemming wisselt van vrolijk naar brutaal en weer terug. Er is bijna geen moment waarop alles stilstaat, want zodra het ene idee is afgelopen, staat het volgende al klaar. Het is een beetje alsof je door een drukke straat loopt waar op elke hoek een andere muzikant staat.Deel 3: Een raam dat openstaat
Dan schuift de muziek naar C majeur, en het voelt alsof er een raam opengaat in een benauwde kamer. Het tempo zakt, de violen krijgen een brede, zingende melodie en de drukte maakt plaats voor warmte en een tikje heimwee. Hier hoor je het best hoe een wisseling van stemming een verhaal kan vertellen: eerst gejaagd, nu mijmerend. Laat dit deel rustig over je heen komen, want de piano praat hier zachter dan daarvoor.Deel 4: Thuiskomen met een zwaai
Aan het eind keer ik terug naar Bes majeur, de toonsoort waarmee ik ben begonnen. De energie loopt weer op, het tempo trekt aan en piano en orkest sturen samen af op een groot slot. Zo sluit de cirkel zich, want je komt aan waar je vertrok, alleen ben je onderweg flink van stemming veranderd. Dat vind ik het mooiste aan deze vorm: de reis heeft geen strak plan, maar je voelt de hele tijd dat hij ergens naartoe gaat.Nu is het jouw beurt
Nu nodig ik je uit om mijn Rhapsody in Blue zelf te beleven. Druk op play en laat je meevoeren door de muziek. Denk onderweg misschien aan wat we hebben besproken: de piano als verteller en de vier haltes van de reis. Ik hoop dat je de tocht door mijn Rhapsody in Blue net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem maakte.---
Ik hoop dat je er plezier in hebt gehad om met mij door de luistergids van mijn Rhapsody in Blue te wandelen. Misschien herken je nu al sneller wie er aan het woord is: de piano die vertelt, de klarinet die omhoogglijdt, of het orkest dat er vrolijk doorheen praat. Dat is eigenlijk het fijne aan dit stuk, want het blijft nieuwe dingen laten horen, ook als je het al vaak hebt gehoord. En er valt nog veel meer te ontdekken aan mijn Rhapsody in Blue, bijvoorbeeld hoe de muziek in de loop der jaren is terechtgekomen in films en reclames, of hoe verschillend pianisten haar spelen. Wil je verder kijken, klik dan gerust op de links hieronder, en neem de muziek er daarna nog eens bij. Ik ben benieuwd wat je dan als eerste opvalt.