Van jazzclub naar concertzaal bij Gershwins Rhapsody in Blue
De achtergrond
Rhapsody in Blue
Ik ben George Gershwin, en dit is het verhaal achter mijn Rhapsody in Blue. Je hoort hoe het stuk eerst American Rhapsody heette en zijn naam kreeg doordat Ira schilderijen van Whistler had gezien, en daarna klinkt de muziek vast net iets blauwer. Hier op de site leren mijn collega-componisten en ik je onze stukken herkennen zodra je ze hoort, dus ga gerust aan de slag met de Trainer .
---
Een krant die me voor was
Op 4 januari 1924 stond in de New-York Tribune dat ik bezig was met een jazzconcert voor piano en orkest. Het enige haakje was dat ik daar nog geen noot van had geschreven. Het bericht klopte dus niet, maar het zette wel alles in beweging. Zo begint het verhaal van Rhapsody in Blue: met een krantenbericht dat een stukje vooruitliep op de werkelijkheid.Een bandleider met een plan
Paul Whiteman, die een bekend orkest leidde, wilde een concert geven met alleen maar jazz, en dat concert noemde hij "An Experiment in Modern Music". Hij vroeg mij om daarvoor een stuk te schrijven dat een beetje op een concert voor piano en orkest leek. Ik zei eerst nee, simpelweg omdat ik er de tijd niet voor had. Dat leek me een nette reden, maar Whiteman was nog niet klaar met mij.Een concurrent als stok achter de deur
Whiteman wist precies hoe hij me moest overtuigen, want hij liet vallen dat zijn collega Vincent Lopez het idee misschien zou oppakken. Dat raakte me meer dan ik wilde toegeven. Het idee was tenslotte uit mijn eigen wereld gekomen, en ik wilde het niet door een ander laten uitwerken. Dus zei ik toch ja, en daarmee zat ik vast aan een stuk dat ik nog moest bedenken.Eigenlijk had ik het al druk genoeg
In die weken repeteerde ik voor het Broadwaystuk Sweet Little Devil, dus mijn agenda was al aardig vol. Een nieuw stuk voor piano en orkest paste daar eigenlijk nergens in. Toch begon ik in januari te schrijven, en mijn manuscript is gedateerd vanaf 7 januari. Het was met potlood geschreven, en dat past wel bij een stuk dat in grote haast ontstond.Een treinreis naar Boston
Later heb ik verteld dat de opbouw van het stuk me te binnen schoot in de trein naar Boston. Tegen de tijd dat ik aankwam, had ik volgens mij een duidelijk plan voor het geheel. Ik vertelde dat aan Isaac Goldberg, die het in 1931 optekende, maar eerlijk is eerlijk: niemand heeft het ooit kunnen bevestigen. Het is dus een mooi verhaal dat ik zelf heb verteld, en ik laat het graag zo staan.Een titel met een schilderij erachter
Mijn werktitel was eerst American Rhapsody, en dat klonk me wat al te plechtig in de oren. Mijn broer Ira ging kijken naar schilderijen van Whistler in een galerie. Hij vond de kleuren en de titels van die schilderijen zo mooi dat hij Rhapsody in Blue voorstelde. Ik vond dat meteen beter, want de titel past bij de bluesachtige klank van de muziek.Vijf weken en een goede vriend
Ik had ongeveer vijf weken tot de première, en dat is voor een stuk van deze omvang erg krap. Ik schreef de pianopartij en gaf mijn schetsen stukje bij beetje door aan Ferde Grofé. Hij orkestreerde alles voor het jazzorkest van Whiteman en was daar op 4 februari 1924 mee klaar. Het is dus niet waar dat ik het zelf heb georkestreerd, en zonder Grofé had het stuk nooit zo gekleurd geklonken.Een avond met zesentwintig nummers
De première was op 12 februari 1924 in Aeolian Hall in New York, tijdens het concert dat Whiteman had bedacht. Ik zat zelf aan de piano, en Whiteman dirigeerde zijn Palais Royal Orchestra. Het programma telde zesentwintig nummers, en mijn Rhapsody in Blue was het voorlaatste, vlak voor de Pomp and Circumstance March No. 1 van Elgar. Wie dan nog wakker was, kreeg dus eerst een nieuw stuk jazz en daarna een deftige mars om mee naar huis te lopen.Het publiek was blij, de critici niet allemaal
Whiteman verloor geld aan dat concert, maar het publiek reageerde erg enthousiast. De critici waren verdeeld: Olin Downes prees hoe oorspronkelijk het stuk was. Lawrence Gilman vond het juist afgeleid en verschaald. Ik las beide meningen, en ik kan eerlijk zeggen dat de eerste me beter beviel.Een stuk dat nooit meer wegging
Het werd het herkenningsstuk van Whiteman, en zijn opname uit 1927 werd ongeveer een miljoen keer verkocht. Later klonk de muziek in Woody Allens film Manhattan uit 1979, in Disneys Fantasia 2000 en in reclames van United Airlines vanaf 1987. Grofé maakte ook nog een versie voor een theaterorkest in 1926 en een voor een vol symfonieorkest in 1942, en die laatste is de versie die je nu meestal in de concertzaal hoort. Mijn potloodmanuscript ligt tegenwoordig in de Library of Congress, samen met de papieren van Grofé.---
Als ik terugdenk aan die winter van 1924, zie ik hoe een haastig begonnen plan is uitgegroeid tot een stuk dat mij zelf nog steeds verrast. Mijn handgeschreven manuscript uit januari van dat jaar ligt nu in de Library of Congress, en elke keer dat ik eraan denk, vind ik het bijzonder dat al die potloodnoten zo ver zijn gekomen. Heb je genoten van het verhaal achter mijn Rhapsody in Blue? Er valt nog heel wat meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe Ferde Grofé de muziek later voor een groot symfonieorkest bewerkte, of waar je het stuk later in films hebt gehoord. Klik gerust op de links op deze pagina om verder te luisteren en te ontdekken. Ik hoop dat je er net zoveel plezier aan beleeft als ik toen ik het schreef.