DANZA DELLE ORE VAN PONCHIELLI
DE LUISTERGIDS
La Gioconda, opera in four acts (1876): Danza delle ore (Act III)
Ik ben Amilcare Ponchielli, en ik deel hier met veel plezier mijn luistergids van de Danza delle Ore met je. Soms klinkt een melodie zo bekend dat je haar nauwelijks nog hoort, terwijl er onder die vertrouwde oppervlakte veel meer gebeurt dan je denkt. Dit stuk is zo'n melodie: je kent het misschien al jaren, en toch kan het je nog verrassen als je er rustig voor gaat zitten. Ben je benieuwd naar de luistergids van de Danza delle Ore? Ik ben er om je er stap voor stap doorheen te leiden, van de eerste zachte klanken tot de laatste uitbundige noten. Je hoeft er niets voor te kunnen of te weten, alleen even de tijd te nemen en je oren hun gang te laten gaan. Als je dan met de luistergids klaar bent, geef ik je nog een aantal manieren om verder in de Danza delle Ore te duiken. Zo kun je er daarna op je eigen tempo mee verder, en misschien hoor je er dan weer iets nieuws in.
---
Luisteren zonder diploma
Je hoeft niets van klassieke muziek te weten om dit stuk te volgen, je hoeft alleen te weten waar je oren naartoe moeten. Ik schreef voor een groot orkest, en het luistert het makkelijkst als je steeds één groep kiest: de strijkers, de houtblazers, de koperblazers of het slagwerk. De strijkers dragen het grootste deel van het verhaal, de houtblazers zorgen voor de kwinkslagen, en het koper en het slagwerk bewaar ik voor de momenten waarop het feest echt losbarst. Luister daarom een keer alleen naar de piccolo en de fluiten en een tweede keer alleen naar de pauken, en je hoort twee heel verschillende voorstellingen in hetzelfde stuk.Waarom er een klok in mijn titel zit
De titel is eigenlijk heel praktisch, want de dans bestaat uit vijf delen en elk deel is een moment van de dag, van de dageraad tot de terugkeer van de ochtend. In de opera laat Alvise, het hoofd van de Inquisitie, de dans opvoeren op een feest in zijn paleis, voor de Venetiaanse adel. Hij presenteert het als een ballet over de eeuwige strijd tussen goed en kwaad, en de wisseling van licht en donker over een dag past daar prachtig bij. Wat de gasten dan nog niet weten, is dat hij na afloop het lichaam van zijn vrouw laat zien, die hij had gedwongen een einde aan haar leven te maken omdat ze hem ontrouw was geweest.Een dagindeling
Als vorm volgt dit stuk gewoon de loop van een dag. Daarom bestaat de dans uit vijf delen: dageraad, dag, avond, nacht en de terugkeer van de ochtend. De beroemde melodie van de dag is een soort terugkerende gast, want ze komt in de avond nog een keer langs en dient aan het slot als de basis voor een uitbundige finale. In de volgende alinea's loop ik de delen één voor één met je door, zodat je precies weet wat je te wachten staat.Deel 1: Het eerste gaapje van de dag
De dageraad is een rustig deel, en dat is precies de bedoeling. Er gebeurt nog weinig, de muziek heeft veel ruimte om zich heen, en alles klinkt alsof het door een dun gordijn heen schijnt. Ik wilde dat de toeschouwers eerst stil werden voordat het feest begon. Het is de stilte voor de storm, maar dan een heel vriendelijke storm.Deel 2: De dag, waarin iedereen tegelijk praat
Zodra de dag aanbreekt, wordt de muziek lichter en levendiger, en de houtblazers steken om beurten hun hoofd om de hoek met kleine, speelse uitbarstingen. Het klinkt een beetje als een schoolplein tijdens de pauze, waar iedereen iets te vertellen heeft en niemand wacht tot hij aan de beurt is. Dan komt de beroemde melodie, en vanaf dat moment weet je waarom dit stuk zo bekend is geworden. Let op hoe luchtig ze danst: ze loopt niet, ze huppelt.Deel 3: De zon zakt weg, de melodie blijft hangen
Het avondlicht kondigt zich aan met een modulatie, een verschuiving waardoor de muziek ineens een andere kleur krijgt. Tegelijk laat ik de blazers een nieuw, kort en afgebeten motiefje spelen, en dat is mijn manier om te zeggen dat de zon ondergaat. De melodie van overdag komt nog één keer terug, nu in een iets andere stemming, alsof ze nog even wil blijven hangen voor het donker wordt. Dit is het moment waarop de sfeer van uitgelaten naar wat bedachtzamer verschuift.Deel 4: De nacht, waarin de celli het woord nemen
In de nacht wordt het donker en kalm, en de celli zingen een gebonden melodie die door het hele deel heen loopt. Na de korte, scherpe noten van de avond voelt die lange lijn als een diepe ademhaling. Het donkere en gedragen karakter past goed bij een ballet over de strijd tussen goed en kwaad. Dit is het ernstigste moment van de dans, en daardoor werkt wat erna komt zoveel beter.Deel 5: De ochtend en de can-can
Het nieuwe licht komt in de strijkers, in een majeurtoonsoort, en na de nacht klinkt dat als een raam dat wordt opengezet. Daarna keert de melodie van de dag terug, maar nu als een uitbundige can-can waar het hele orkest aan meedoet. Zo eindigt de dans energiek en met applaus in het vooruitzicht, en het publiek heeft dat altijd graag gehoord. In 1940 gebruikte Disney het stuk in Fantasia voor een ballet van nijlpaarden, struisvogels en alligators, wat ik, met alle respect, nooit had kunnen verzinnen.Nu is het jouw beurt
Nu mag je het zelf beleven: zet de muziek aan en laat je meevoeren. Denk tijdens het luisteren eens terug aan wat ik je heb verteld, aan de vijf delen van de dag en aan de melodie die steeds terugkomt. Je zult merken dat je het stuk na een keer luisteren al een stuk beter volgt dan je dacht. Ik hoop dat je de reis door mijn Danza delle Ore net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem bedacht.---
Zo loopt de dag in mijn Danza delle Ore weer af, en eigenlijk begint hij meteen opnieuw. Na de nacht laat ik de ochtend terugkeren, en het feest sluit ik af met een uitgelaten can-can. Het blijft bijzonder dat een ballet dat ik voor één avond in een opera schreef, zijn eigen weg is gegaan. In 1940 liet Disney in Fantasia zelfs nijlpaarden, struisvogels en alligators op deze muziek dansen. Heb je genoten van deze luistergids voor de Danza delle Ore? Er valt nog veel meer te ontdekken, bijvoorbeeld hoe elk orkest de uren op zijn eigen manier laat klinken. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Ik hoop dat je de volgende keer, wanneer in de Danza delle Ore de ochtend aanbreekt, even glimlacht.