DANZA DELLE ORE VAN PONCHIELLI
DE ACHTERGROND
La Gioconda, opera in four acts (1876): Danza delle ore (Act III)
Ik ben Amilcare Ponchielli, en ik wil je graag het verhaal vertellen achter mijn Danza delle Ore. Soms klinkt een stuk muziek zo vertrouwd dat je je nauwelijks nog afvraagt waar het vandaan komt. Ben jij benieuwd naar het verhaal achter de Danza delle Ore? Dan ben ik er om je er stap voor stap doorheen te leiden, rustig en op jouw tempo. En als ik alles verteld heb, geef ik je een paar manieren om de Danza delle Ore daarna zelf verder te ontdekken.
---
Een bescheiden nummer twee
Ik ben Amilcare Ponchielli en ik leefde van 1834 tot 1886. In mijn tijd was alleen Verdi onder de Italiaanse componisten populairder dan ik, en daar kon ik best goed mee leven. Ik gaf ook les, en twee van mijn leerlingen heetten Puccini en Mascagni. Dat ik later vooral bekend zou worden om een ballet midden in een van mijn opera's, had ik nooit kunnen bedenken.Een Gioconda zonder penseel
De Danza delle Ore is geen los stuk, maar hoort bij mijn opera La Gioconda. Die ging op 8 april 1876 in première in het Teatro alla Scala in Milaan. Met de Mona Lisa heeft de titel niets te maken, want Gioconda is de naam van de heldin, een straatzangeres in Venetië. Wie een schilderij verwacht, krijgt dus een zangeres met heel andere zorgen.Een dichter met een schuilnaam
Het libretto schreef Arrigo Boito, maar hij deed dat onder de naam Tobia Gorrio, alsof hij een geheim agent was. Hij baseerde het op het toneelstuk Angelo, Tyrant of Padua van Victor Hugo uit 1835. Het verhaal speelt in het Venetië van de zeventiende eeuw, en mijn opera telt vier bedrijven. Het ballet zit in het derde bedrijf, precies op het moment dat het verhaal eventjes ademhaalt voordat het een nare wending neemt.Een feestje bij de Inquisitie
In het verhaal wordt het ballet gedanst tijdens een bijeenkomst in het paleis Ca' d'Oro. De gastheer is Alvise, het hoofd van de Inquisitie, en hij heeft de Venetiaanse adel uitgenodigd. De gasten zitten dus in hun mooiste kleren te kijken naar een dans die voor hen bedoeld is als amusement. Wat zij nog niet weten, is dat hun gastheer van dit avondje iets heel anders in gedachten heeft.Een vrolijk ballet met een rotkantje
Alvise laat het ballet opvoeren als een uitbeelding van de eeuwige strijd tussen goed en kwaad. Zodra de dans voorbij is, onthult hij het lichaam van zijn vrouw, die hij had gedwongen een einde aan haar leven te maken omdat ze hem ontrouw zou zijn geweest. Het feest eindigt dus bepaald niet zoals een feest hoort te eindigen. Daarna volgen in de opera nog de schijnbare dood van Laura en de gevangenneming van Enzo.Een dag in vijf delen
Ik heb het ballet opgebouwd uit vijf delen, en elk deel is een moment van de dag. Het begint met de dageraad, gaat via de dag en de avond naar de nacht, en eindigt met de terugkeer van de ochtend. Zo maakt de muziek een hele cirkel, en wie aan het einde aankomt, staat eigenlijk weer aan het begin. Je hoeft de verhaaltjes eromheen helemaal niet te kennen om dat te horen, want de klanken vertellen het zelf.Een orkest dat er zin in heeft
Voor deze dans heb ik een flink orkest bij elkaar gezet, van piccolo tot tuba. Er zijn vier hoorns, vier trompetten en drie trombones, en ik wilde zeker twee harpen hebben. Daardoor kan de muziek het ene moment zacht schitteren en het volgende moment de zaal vullen. Dat verschil in kleur is een groot deel van wat het stuk zo prettig maakt om naar te luisteren.Wakker met een knal
Als de nacht voorbij is, laat ik de strijkers de zon opkomen in een majeurtoonsoort, en dat klinkt heerlijk open. Daarna keert de melodie van overdag terug, maar nu als een uitbundige can-can. Het lijkt alsof iedereen na een goede nachtrust ineens vol energie zit. Zo komt het stuk tot een einde waar het publiek bijna altijd enthousiast op reageert.Populairder dan de opera zelf
Ik heb La Gioconda meerdere keren herzien, en de laatste versie werd in 1879 in Genua gegeven en in 1880 opnieuw in La Scala. Toch werd de Danza delle Ore veel bekender dan de hele opera, en een tijd lang was het een van de meest uitgevoerde balletten ter wereld. La Gioconda zelf is gelukkig ook niet vergeten, want samen met Verdi's Aida is het een van de twee Italiaanse grand operas uit die tijd die in het repertoire zijn gebleven. Maar ik denk dat veel mensen het ballet kennen zonder dat ze weten dat er een opera omheen zit.Nijlpaarden in een tutu
In 1940 gebruikte Disney mijn muziek in de film Fantasia, voor een komisch ballet van nijlpaarden, struisvogels en alligators. In 1963 haalde Allan Sherman met zijn parodie "Hello Muddah, Hello Fadduh" de tweede plaats in de hitlijst. Ook Nancy Sinatra en Spike Jones gebruikten de melodie, en Mel Brooks zette hem in History of the World, Part I. Er is geen ander ballet uit een opera dat zo'n eigen leven is gaan leiden, en dat vind ik als componist een mooi gegeven.---
Zo, dat was het verhaal achter mijn Danza delle Ore. Ik schreef het voor een paleisfeest in een opera, en inmiddels klinkt het in concertzalen, in tekenfilms en op plekken waar ik nooit had durven dromen. Het is bijzonder om te zien hoe een ballet dat bij La Gioconda hoorde, later zo ver buiten het theater terechtkwam. Heb je genoten van het verhaal achter de Danza delle Ore? Ik hoop dat je het stuk nu met andere oren hoort, van het zachte ochtendgloren tot de uitbundige can-can aan het eind. Er valt nog veel meer te ontdekken over de Danza delle Ore. Je kunt bijvoorbeeld nagaan hoe het stuk in Fantasia van Disney opnieuw tot leven kwam, of hoe andere makers er hun eigen draai aan gaven. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Wie weet hoor je de melodie daarna op een heel andere manier.