Slapeloos in Peking bij Nessun dorma van Puccini
De luistergids
Nessun dorma, from Turandot, SC 91
Ik ben Giacomo Puccini, en dit is de luistergids bij Nessun dorma. Je hoort hier hoe de melodie van Calaf zo diep blijft hangen dat Franco Alfano haar aan het slot van Turandot nog één keer als triomf laat terugkeren. Op deze site laat ik je met mijn vakgenoten ook oefenen om onze stukken te herkennen zodra ze klinken, dus waag een poging in de Trainer .
---
Zo luister je zonder diploma
Leun achterover en volg vooral de stem van de tenor, want Calaf vertelt hier zijn eigen verhaal. Het orkest klinkt eromheen als een warme omgeving die meekleurt met wat hij voelt, soms bijna fluisterend en soms met volle kracht. Let op de melodie die je na één keer luisteren al wilt meezingen, want ze komt in steeds andere gedaanten terug. Bewaar je aandacht vooral voor het einde, want daar gebeurt het grootste moment van de aria.Een bevel waar niemand van slaapt
Nessun dorma is Italiaans voor 'Laat niemand slapen'. Die woorden komen uit het bevel van prinses Turandot in de opera: niemand in Peking mag rusten voordat de naam van de onbekende prins is gevonden. Ik koos ze als titel omdat de aria met dat bevel begint en er dan een heel eigen draai aan geeft. Wat voor de stad een straf is, wordt voor Calaf een reden om vol vertrouwen naar de ochtend uit te kijken.Geen sonate, geen rondo, wel een reis
De vorm kiezen was een avontuur, want ik wilde geen strak schema maar een aria die als een verhaal groeit. Het is dus geen sonate en geen rondo, maar een muzikale reis die je in vier delen kunt volgen. Eerst klinkt de echo van de heraut, dan denkt Calaf hardop na over de nacht, daarna zwelt alles aan naar een hoogtepunt en tot slot volgt de overwinningskreet. In de volgende paragrafen loop ik die vier delen een voor een met je door.Deel 1: Een echo met een bevel
De aria opent met een echo van de afkondiging van de heraut, en daardoor weet je meteen waar je bent. De sfeer is gespannen en ingehouden, alsof de hele stad even zijn adem inhoudt. Calaf herhaalt het bevel niet als een heerser maar als iemand die er rustig over nadenkt. De muziek neemt hier de tijd, zodat je elk woord goed kunt volgen voordat het verhaal op gang komt.Deel 2: Een prins praat in zichzelf
Daarna wordt de muziek lyrisch en zingend, en de stem krijgt alle ruimte. Calaf denkt hardop na over de nacht en over wat de ochtend hem gaat brengen. Ik laat het orkest hier terughoudend begeleiden, als een vriend die luistert zonder je te onderbreken. De stemming verschuift langzaam van gespannen wachten naar rustige zekerheid, want niemand kent zijn naam.Deel 3: Het wordt steeds voller
In het derde deel zwelt de muziek aan en wordt het orkest steeds voller. Net voor het hoogtepunt klinkt in de verte een vrouwenkoor, dat de scène ruimte geeft alsof de stad buiten de tuin meeluistert. De melodie keert hoger en krachtiger terug, en daardoor loopt de spanning bijna ongemerkt op. Zo verandert de stemming van een persoonlijke overpeinzing in een openlijke belofte van triomf.Deel 4: De kreet waar de zaal op wacht
Het slot is de kreet 'Vincerò!', waarin de stem een B zingt en daarna naar een langere A gaat. In mijn partituur is die B een zestiende noot en de A een hele noot, en het lang aanhouden is dus geen voorschrift maar uitvoeringstraditie. Sinds de BBC in 1990 de opname van Pavarotti uit 1972 gebruikte voor het WK in Italië, kennen veel mensen dit slot, ook als ze nooit in een opera zijn geweest. Franco Alfano, die de opera na mijn dood afmaakte, liet dit thema aan het einde van de opera nog één keer triomfantelijk terugkeren.Druk maar op play
Nu mag je het zelf beleven: druk op play en laat de muziek over je heen komen. Denk tijdens het luisteren even terug aan wat ik je vertelde, aan de echo, de overpeinzing, het koor in de verte en die laatste kreet. Ik hoop dat je de reis door mijn Nessun dorma net zo spannend vindt als ik toen ik hem schreef. En als je het slot hoort, weet je nu dat het langer duurt dan er op papier staat.---
Vond je het fijn om de luistergids van Nessun dorma te volgen? Ik hoop dat je de aria nu met andere oren hoort, en dat je Calaf in die maanverlichte tuin wat beter hebt leren kennen. Het is bijzonder dat een lied uit een opera die ik in 1924 onvoltooid achterliet, zo'n lange weg heeft afgelegd. Franco Alfano maakte Turandot af, en in zijn slot laat hij het thema van Nessun dorma nog één keer terugkeren. Zo blijft de melodie van Calaf tot het allerlaatste moment bij je. Er valt nog veel meer te ontdekken aan Nessun dorma. Je kunt bijvoorbeeld nagaan hoe de aria in 1990 een voetbalmelodie werd, nadat de BBC de opname van Pavarotti uit 1972 bij het wereldkampioenschap gebruikte. Ook de rest van Turandot is de moeite waard, met een orkest dat heel wat kleuren heeft. Wil je daar verder in duiken, klik dan op de links hieronder en ga zelf op ontdekking. Misschien hoor je dan weer iets wat je de eerste keer nog niet had gehoord. Luister er gerust nog eens naar, want deze muziek wordt mooier naarmate je haar beter kent.