NUTCRACKER VAN TCHAIKOVSKY
'WALTZ OF THE FLOWERS'
The Nutcracker, Op. 71, ballet in two acts (1892)
Ik ben Tchaikovsky, en ik ga je vertellen over de Waltz of the Flowers uit mijn Nutcracker. Ben je benieuwd wat er schuilgaat achter die zwierige wals vol bloemen? Ik ben er om je rustig langs alle details van de Waltz of the Flowers te leiden, zodat je de muziek straks met andere oren hoort. Als we daarmee klaar zijn, wijs ik je een paar wegen om The Nutcracker verder te ontdekken.
---
Tel mee tot drie, dan komt de rest vanzelf
Een wals voel je het best als je zachtjes meetelt: één-twee-drie, één-twee-drie, waarbij de eerste tel steeds een tikje zwaarder valt. Luister daarom eerst naar die wiegende beweging onder de muziek, want daar rust de hele dans op. Let daarna op de melodieën die erbovenop komen, want ik heb er niet één maar een hele reeks van gemaakt, en ze lossen elkaar af als gasten die om de beurt een toost uitbrengen. Je hoeft niets van klassieke muziek te weten, als je maar merkt wanneer de sfeer verandert: van zacht naar uitbundig, van zwierig naar bijna dromerig.Waarom er bloemen door mijn wals dwarrelen
In het verhaal komt Clara in het Land of Sweets terecht, en daar geven de dansende snoepjes en bloemen een feest ter ere van haar. De bloemen zijn dus haar gastheren, en voor hen wilde ik een wals schrijven die net zo gul en sierlijk is als een enorme bos die je cadeau krijgt. Daarom heet het stuk Waltz of the Flowers: het is de dans waarmee de bloemen Clara hun hulde brengen. In de eerste enscenering stond er zelfs een gouden vaas met goudsbloemen op het toneel, als eerbetoon aan de overleden dochter van Petipa, Evgenia.Een rij walsen, geen betoog
De vorm kiezen was een avontuur, maar een wals hoeft niet ingewikkeld te zijn. Het is een rij walsmelodieën met een vrije inleiding vooraan en een stralende afsluiting achteraan, en dat past precies bij een bal, waar je geen betoog wilt horen maar de ene dans na de andere. Ik zie er vijf delen in, en die loop ik straks een voor een met je langs. Houd het stuk er gerust bij open, dan wordt het een kleine ontdekkingstocht in plaats van een uitleg.Deel 1: De bloemen worden wakker
Het begint zonder vaste maat, dus je kunt nog niet meetellen, want de muziek stijgt en daalt in golfjes en lijkt bijna te improviseren. Dat is bewust zo, omdat je eerst even de tijd moet krijgen om te kijken waar je terechtgekomen bent. Er glinstert van alles in de hoogte, en de stemming is vooral dromerig en een tikje geheimzinnig. Pas aan het eind van dit stuk voel je dat er iets op gang komt, en dan weet je dat de dans bijna begint.Deel 2: De eerste draai over de dansvloer
Nu valt de wals op zijn plek, en het ritme loopt regelmatig door, één-twee-drie, zonder dat het ooit hortend wordt. Boven dat ritme zingt een brede, warme melodie die je na één keer luisteren al kunt meeneuriën. Het tempo ligt rustig en vol vertrouwen, zodat je het gevoel krijgt dat iedereen precies weet wat hij doet. De stemming is feestelijk maar niet druk, een beetje zoals een ruime zaal waarin de eerste paren net beginnen te draaien.Deel 3: Een nieuwe danspartner meldt zich
Hier schuift de muziek naar een andere toonsoort, en dat hoor je meteen aan de kleur, die ineens frisser en lichter wordt. De melodie springt speelser rond dan de eerste en lijkt bijna te plagen in plaats van te zingen. Daardoor verandert de stemming van statig naar vrolijk, al blijft de dans zelf gewoon doorlopen. Zo krijg je niet één wals maar meerdere, die elk een eigen karakter hebben en elkaar opvolgen als bloemen met verschillende kleuren.Deel 4: Terug naar de bekende dansvloer
Het hoofdthema van de wals komt terug, en dat is een fijn moment, want je herkent iets wat je al kent. Het klinkt nu voller en krachtiger dan eerst, alsof er in de tussentijd veel meer dansers de zaal op zijn gekomen. De muziek zwelt op en trekt je mee, en de stemming wordt groots en bijna triomfantelijk. Hier merk je het best hoe ik de delen heb laten ademen: eerst ruimte, dan speelsheid en dan weer de volle zwier.Deel 5: De laatste zwaai
In de afsluiting trekt het tempo aan, en de dansers draaien steeds sneller rond. De muziek bouwt zich stap voor stap op, tot je bijna met je voet mee wilt stampen. De stemming wordt stralend en uitgelaten, en alles wat eerder zacht en dromerig was, schittert nu volop. Dan volgt een heldere, besliste slotklank, en daarmee is het bloemenfeest voor Clara afgerond.Druk maar op play
Nu is het jouw beurt om de Waltz of the Flowers zelf te beleven, dus zet de muziek aan en laat je erdoor meenemen. Denk onderweg misschien terug aan wat we besproken hebben: het meetellen, de reeks melodieën en de vijf delen die op elkaar volgen. Je hoeft niets te onthouden, want het belangrijkste is dat je je laat meevoeren door de wals. Ik hoop dat je er net zoveel plezier aan beleeft als ik had toen ik hem schreef.---
Nu de laatste tonen van de Waltz of the Flowers wegebben, hoop ik dat je met andere oren terugluistert. Heb je genoten van deze luistergids bij de Waltz of the Flowers uit The Nutcracker? Toen mijn ballet in december 1892 in Saint Petersburg voor het eerst werd opgevoerd, waren de eerste recensies lang niet allemaal even vriendelijk. Over de muziek werd gelukkig beter geschreven dan over het ballet, en die muziek is sindsdien op eigen benen gaan staan. Ik vind dat een troostrijke gedachte: iets hoeft niet meteen begrepen te worden om uiteindelijk geliefd te raken. Er valt in The Nutcracker nog veel meer te ontdekken, van de andere dansen in het Land of Sweets tot de manier waarop het verhaal van Clara zich langzaam ontvouwt. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Ik hoop dat je de bloemen daarna nooit meer hoort walsen zonder even te glimlachen.