NUTCRACKER VAN TCHAIKOVSKY
DE ACHTERGROND
The Nutcracker, Op. 71, ballet in two acts (1892)
Ik ben Tchaikovsky, en ik wil je graag het verhaal vertellen van hoe mijn ballet The Nutcracker is ontstaan. Veel mensen kennen de melodieën allang, maar de weg die eraan voorafging blijft vaak buiten beeld. Ben je nieuwsgierig naar de achtergrond van The Nutcracker? Ik loop met je mee als een gids in een oud huis, en blijf bij elke deur even staan om te vertellen wat erachter gebeurde. Als het verhaal is verteld, geef ik je een paar manieren om The Nutcracker daarna zelf verder te ontdekken.
---
Een bestelling uit de directiekamer
Ivan Vsevolozhsky, directeur van de Imperial Theatres, kwam bij me aankloppen nadat The Sleeping Beauty zo goed was ontvangen. Hij had de smaak te pakken en wilde nog zo'n avond vol dans en muziek. Zo kwam The Nutcracker op mijn bureau terecht, als opdracht en niet als ingeving. Dat zeg ik zonder spijt, want een goede opdracht heeft mij nooit tegengehouden.Een verhaal met een lange reis achter de rug
Het sprookje komt van E. T. A. Hoffmann, die in 1816 "The Nutcracker and the Mouse King" schreef. Het ballet put uit de ingekorte versie van Alexandre Dumas, dus het verhaal had al een omweg gemaakt voordat het bij mij kwam. Het libretto werd gemaakt door Vsevolozhsky en Marius Petipa, al verschillen de bronnen over wie er precies de pen vasthield. Ik hoefde dus zelf geen verhaal te verzinnen en kon me helemaal op de muziek richten.Een cadeau dat noten kraakt
Het begint op kerstavond, bij een meisje dat Clara heet. Ze krijgt een notenkraker, en dat lijkt weinig om opgewonden over te zijn, want wat moet je ermee behalve noten kraken? Toch loopt die avond heel anders af dan zij of haar gasten hadden verwacht. Hoe dat precies gaat, vertel ik nog niet, want een goed verhaal laat je niet in de eerste alinea los.Aan het werk in de winter
Ik begon op 25 februari 1891 te componeren. Begin maart had ik al de helft van de eerste akte klaar, en ook de Waltz of the Snowflakes. Die sneeuwwals is licht en wervelend, en je ziet de sneeuw er bijna door de lucht in dwarrelen. Dat het zo vlot ging, verbaast me nu nog, want niet elk werk liep zo soepel voor mij.De suite mocht als eerste het podium op
Voordat het ballet er was, koos ik acht nummers uit voor de Nutcracker Suite, Op. 71a. Op 19 maart 1892 klonk die suite voor het eerst, tijdens een bijeenkomst van de Saint Petersburg Musical Society. Het publiek was er erg blij mee, en dat gaf me goede moed voor wat nog moest komen. Ook de March, waarin speelgoedsoldaten zo trots voorbijtrekken dat je ze bijna hoort stampen, hoort bij die acht.Een meester die niet kan blijven
In augustus 1892 moest Petipa zich wegens ziekte terugtrekken. Lev Ivanov maakte daarna de choreografie, en Enrico Cecchetti kwam als tweede balletmeester naast hem te staan. Of Petipa nog iets had uitgewerkt voordat hij wegging, weet niemand zeker. Dat vind ik een mooi raadsel, want zo blijft er altijd iets over om over te discussiëren.Een tweede akte om van te watertanden
In de tweede akte wilde ik het publiek trakteren, met een optocht van Spanish Hot Chocolate, Arabian Coffee en Chinese Tea. Daarna volgden de Russian Candy Cane, ofwel de Trepak, die Alexander Shiryaev choreografeerde, en Mother Ginger met de Polichinelles. In de Grand Pas de Deux gleed de Sugar Plum Fairy over het podium op een "reika", een platform waardoor ze op haar spitzen leek te zweven. Zo'n truc zie je niet vanuit de zaal, en juist daarom werkt het zo goed.Een avond met twee stukken en jonge sterren
Op 18 december 1892 ging het ballet in première in het Mariinsky Theatre in Saint Petersburg, samen met mijn opera Iolanta op dezelfde avond. Riccardo Drigo stond voor het orkest, en Antonietta Dell'Era danste de Sugar Plum Fairy naast Pavel Gerdt als Prince Coqueluche. Clara werd gedanst door Stanislava Belinskaya, die pas twaalf was, en de Nutcracker-Prince door de zeventienjarige Sergei Legat. Kinderen in hoofdrollen waren iets nieuws, een keuze van Petipa die de zaal nog niet gewend was.Een kritische zaal
Ik moet eerlijk zijn: het ballet was geen direct succes en de eerste recensies waren gemengd tot negatief. Een criticus schreef zelfs dat The Nutcracker "in geen geval een ballet genoemd kan worden", en ik merkte zelf dat het publiek zich ondanks de weelderige productie leek te vervelen. De Waltz of the Snowflakes, met meer dan vijftig dansers, was wel het grote succes van de avond. Mijn muziek werd apart besproken en kreeg betere kritieken dan het ballet, en daar kon ik mee leven.Het sprookje kreeg een tweede leven
Ivanov haalde het ballet in 1900 weer van de plank, en daarmee begon de lange weg naar de zaal waar het nu bijna elk jaar te zien is. In 1934 werd het voor het eerst buiten Rusland gedanst, in Londen. Over Amerika zijn de bronnen het niet helemaal eens, maar het kwam daar in de jaren veertig aan, en 1940 met de Ballet Russe de Monte Carlo wordt het vaakst genoemd. Voor een stuk dat zo koeltjes werd ontvangen, vind ik dat een flinke wraak van de muziek.---
Als ik terugdenk aan december 1892, de avond van de première in het Mariinsky Theatre in Saint Petersburg, merk ik hoe weinig dat eerste onthaal zei over wat er nog komen zou. Het publiek leek zich te vervelen en de recensies waren gemengd tot negatief, maar de muziek liet zich daar niet door tegenhouden. Zo gaat het soms met een werk: het heeft wat tijd nodig om de juiste luisteraars te vinden. Heb je genoten van het verhaal achter The Nutcracker? Ik hoop dat je nu iets beter hoort wat er schuilgaat achter die bekende melodieën. Er valt nog veel meer te ontdekken aan The Nutcracker, van de dansen en de personages tot de manier waarop de muziek het sprookje tot leven brengt. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Ik ben benieuwd welk stuk jou het eerst zal raken.