NUTCRACKER VAN TCHAIKOVSKY
HET VERHAAL IN HET KORT

Een kerstavond die uit de hand loopt

Mijn Nutcracker begint als een gezellig kerstfeest en eindigt in een land waar je de straten waarschijnlijk kunt opeten. Daartussen gebeurt van alles: een geheimzinnige peetoom, een leger muizen met een zevenkoppige aanvoerder en een notenkraker die van hout in een prins verandert. Ik schreef de muziek vanaf 1891 en wilde dat elke scène een eigen kleur kreeg, van knisperend winterlicht tot suikerzoet. Kom erbij zitten, dan neem ik je mee van de kerstboom in het Silberhaus tot aan de troon in Confituremburg.

De hoofdrolspelers, notenkrakers inbegrepen

Clara is het meisje om wie alles draait, en ze krijgt op kerstavond een notenkraker cadeau. Ze is nieuwsgierig en dapper genoeg om de Mouse King met haar pantoffel te raken, midden in het gevecht. Haar moed zet de hele avond in beweging, en later wordt ze in het Land of Sweets als koningin gekroond.
Drosselmeyer is de peetoom van Clara en brengt op kerstavond de notenkraker mee naar het Silberhaus. Hij houdt van een beetje geheimzinnigheid, en zijn cadeau blijkt veel meer te zijn dan een stuk speelgoed. Zonder hem was er geen notenkraker, geen gevecht en geen reis, dus hij trekt de touwtjes stiller dan je denkt.
De Nutcracker-Prince is eerst een houten pop en komt op kerstavond tot leven, samen met de andere poppen. Hij neemt het op tegen de muizen, geeft de Mouse King de genadeslag en verandert dan in een prins. Daarna leidt hij Clara naar het Land of Sweets, en uiteindelijk deelt hij met haar de troon.
De Mouse King is de schurk van het verhaal, een muizenvorst met zeven koppen en een heel leger achter zich aan. Hij valt het huis aan op kerstavond en lijkt even niet te stoppen. Zeven koppen is een hoop, maar het blijkt niet genoeg tegen een pantoffel en een notenkraker.

De rest van het gezelschap, met snoepgoed erbij

De Sugar Plum Fairy regeert het Land of Sweets, ook wel Confituremburg genoemd. Ze ontvangt Clara en de Nutcracker-Prince als eregasten en danst samen met Prince Coqueluche in de Grand Pas de Deux. Haar muziek draagt de celesta, en dat kleine, heldere getik geeft haar iets onwezenlijks, alsof ze nauwelijks de grond raakt.
Prince Coqueluche ontmoet Clara in het Land of Sweets en is de danspartner van de Sugar Plum Fairy. Hij staat wat meer op de achtergrond dan Clara en de Nutcracker-Prince, maar zonder hem blijft de Grand Pas de Deux een solo. Op de première danste Pavel Gerdt deze rol.
Het leger muizen valt het Silberhaus binnen onder leiding van de Mouse King en maakt van een rustig kerstfeest een slagveld. Het zijn er een heleboel, en tijdens hun aanval komen de poppen tot leven. Zonder dit dreigende gepiep had Clara nooit hoeven kiezen tussen vluchten en vechten.
De poppen zijn eerst gewoon speelgoed onder de kerstboom en komen tijdens de strijd tot leven. Ze kiezen de kant van de Nutcracker en vechten mee tegen de muizen. Een stil gezelschap dat opeens blijkt te kunnen marcheren en daarmee veel meer is dan versiering.

Akte 1: Een kerstcadeau met een stevige kaak

Een cadeau op kerstavond: Clara krijgt van haar peetoom Drosselmeyer een notenkraker, in het huis dat Silberhaus heet. Het is een kleine, onopvallende pop, maar vanaf het eerste moment hecht ze zich eraan. Zo begint de avond warm en gezellig, en dat contrast maakt de schrik later groter.
De muizen rukken aan: Plotseling is het huis niet meer van Clara, maar van een leger muizen met de zevenkoppige Mouse King voorop. De Nutcracker en de andere poppen komen tot leven en stellen zich schrap. Hier verandert de kerstsfeer in een toneel vol spanning, en het sprookje laat zien dat het ook angstaanjagend kan zijn.
Een pantoffel in de strijd: Midden in het gevecht slaat Clara de Mouse King met haar pantoffel. Het is een klein gebaar, maar het geeft de Nutcracker precies het moment dat hij nodig heeft. Daarmee is Clara geen toeschouwer meer, maar de held van de avond.
Van pop tot prins: De Nutcracker doodt de Mouse King en verandert in een prins. Het gevaar is voorbij, en wat een kinderlijk kerstfeest leek, wordt een sprookje waarin alles kan. Clara en de prins zijn klaar voor het volgende avontuur, en je wilt weten waar die twee naartoe gaan.

Akte 2: Een land waar je de muren kunt opeten

Een reis naar een suikerzoet rijk: De Nutcracker-Prince neemt Clara mee naar een magisch rijk, het Land of Sweets, ook wel Confituremburg genoemd. Na het gevecht is dit de beloning: geen muizen meer, alleen verwondering. De sfeer wordt zachter, helderder en een stuk zoeter, en dat hoor je ook in de muziek.
Een ontvangst door de fee: In het Land of Sweets treffen Clara en de prins de Sugar Plum Fairy en Prince Coqueluche. Clara is er de eregast, en het hele rijk lijkt klaar te staan om haar te vieren. Hier schuift het verhaal van gevecht naar feest, en hier hoor je de celesta tinkelen.
Een feest van dansende lekkernijen: Ter ere van Clara dansen de snoepjes en de bloemen een hele reeks dansen. Je hoort Spanish Hot Chocolate, Arabian Coffee, Chinese Tea en de Trepak, en daarna komt de Waltz of the Flowers. Elke dans heeft een eigen kleur, zodat de avond nooit twee keer dezelfde smaak heeft.
Koning en koningin van Confituremburg: Clara en de Nutcracker-Prince worden uiteindelijk gekroond tot koning en koningin van Confituremburg. Dat is de beloning voor haar moed, en de Grand Pas de Deux van de Sugar Plum Fairy en Prince Coqueluche geeft de avond zijn hoogtepunt. Zo'n kroon vind ik de mooiste afsluiting van een sprookje.

De première: een suikerfee met een zure ontvangst

De Nutcracker ging op 18 december 1892 in première in het Mariinsky Theatre in Saint Petersburg, op één avond met mijn opera Iolanta. Riccardo Drigo dirigeerde, en omdat Marius Petipa in augustus ziek was geworden, nam Lev Ivanov de choreografie over. In de hoofdrollen stonden jonge dansers: Stanislava Belinskaya was twaalf als Clara en Sergei Legat zeventien als de Nutcracker-Prince. De ontvangst was gemengd tot negatief, één recensent schreef dat het stuk in geen geval een ballet te noemen was, en ik merkte zelf dat het publiek ondanks alle pracht verveeld leek.

De sneeuwvlokken redden de avond

De Waltz of the Snowflakes was het succesnummer van de avond, met oorspronkelijk meer dan vijftig dansers op het toneel. De muziek werd los van het ballet beoordeeld en kreeg betere kritieken dan de voorstelling zelf. Dat past bij de suite die ik uit het ballet samenstelde: acht nummers, in maart 1892 gespeeld en meteen een groot succes. Zo bleek de muziek sterker dan het eerste oordeel over de avond.

Een ballet met een lange adem

Ivanov haalde het ballet in 1900 opnieuw op het toneel, en daarmee kreeg het een tweede kans. In 1934 stond het voor het eerst in het buitenland, in Londen. Een Amerikaans debuut in 1940 door het Ballet Russe de Monte Carlo wordt vaak genoemd, maar over de eerste volledige Amerikaanse voorstelling zijn de bronnen het niet eens. Een ballet dat de eerste avond zo koel werd ontvangen, blijkt toch een lange adem te hebben.