SWAN LAKE VAN TCHAIKOVSKY
'SWAN THEME'
Swan Lake, Op. 20, ballet in four acts (1877)
Ik ben Tchaikovsky, en in dit verhaal vertel ik je over de Swan Theme uit mijn Swan Lake. Sommige melodieën laten je niet meer los nadat je ze één keer hebt gehoord, en deze hoort daar voor mij zeker bij. Ben je benieuwd wat er in die melodie schuilgaat en waarom ze zo klinkt als ze klinkt? Ik ben er om je stap voor stap door de details van de Swan Theme heen te leiden, zodat je straks meer hoort dan alleen een mooie melodie. Als we daarmee klaar zijn, laat ik je een paar manieren zien om Swan Lake zelf verder te ontdekken.
---
Luisteren zonder diploma
Je hoeft niets van klassieke muziek te weten om de Swan Theme te volgen, je hoeft alleen te weten waar je je oren neerlegt. Luister eerst naar de hobo, die de melodie zingt met een warme, een tikje klagende toon die als een stem boven het water zweeft. Daaronder laat ik de harp en de strijkers zachtjes golven, zodat het klinkt alsof het meer zelf meeademt. Let later op de hoorns en de rest van het orkest, want die maken het verhaal groter zodra de hobo alleen niet meer genoeg is.Waarom een zwaan en geen eend
Ik noemde dit stuk de Swan Theme omdat het het thema van de zwanen is, het muzikale gezicht van Odette en haar vriendinnen. Aan de zwanen gaf ik b-mineur, en telkens als die toonsoort opduikt weet je dat het meer in de buurt is. Daarom laat ik het thema door de hele partituur terugkeren, zodat je de zwanen steeds herkent. Een titel als 'Een Treurig Wezen Met Veren' leek me minder sterk, dus het werd gewoon de zwaan.Een boog in drie delen
De vorm is hier eenvoudig, want het stuk draait om één thema dat telkens terugkeert. Het is geen sonate en ook geen rondo, het is eerder een boog die rustig begint, groeit naar een hoogtepunt en daarna weer terugzakt. Ik onderscheid daarin drie delen, die ik hier alleen even aanstip. Ze krijgen hieronder elk hun eigen alinea, dus pak er gerust een kop thee bij.Deel 1: De hobo en de stilte
Het stuk opent heel zacht, met de hobo die de melodie in b-mineur voor het eerst laat horen. Het tempo is rustig en de hobo krijgt alle ruimte, want ik wilde dat je het meer voor je zag voordat er ook maar één zwaan zwemt. De stemming is stil en een beetje weemoedig, als een ochtend waarop de mist nog op het water ligt. Hier vertel ik nog weinig, ik zet vooral de plek neer waar het verhaal zich gaat afspelen.Deel 2: Het orkest komt kijken
Daarna neemt de rest van het orkest het thema over en wordt het geluid voller en dringender. De strijkers zingen de melodie breder uit en de hoorns geven haar warmte en gewicht. De spanning loopt op, en je voelt dat deze zwanen meer meemaken dan alleen een rondje zwemmen. Dit is het moment waarop de weemoed overgaat in echt verdriet, en tegelijk het hoogtepunt van de boog.Deel 3: Terug naar het water
Aan het eind keert het thema terug naar zijn begin en zakt de muziek als het ware weer in elkaar. Het geluid wordt dunner, alles klinkt zachter en het tempo lijkt bijna te vertragen. Zo sta je weer bij dezelfde melodie als in het begin, maar je bent niet meer dezelfde luisteraar, want nu ken je het verdriet erachter. Dat terugkeren is ook de reden dat ik het thema later in het ballet nog zo vaak laat opduiken.Druk maar op play
Nu mag je het zelf beleven: zet de Swan Theme op en laat de muziek over je heen komen. Denk onderweg even terug aan wat we besproken hebben: de hobo, het orkest dat bijspringt en de boog die terugkeert naar het begin. Je hoeft niets te doen behalve luisteren en je oren hun weg laten vinden. Ik hoop dat je de reis door mijn Swan Theme net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Hier laat ik je bij het meer achter, en ik hoop dat de Swan Theme nu net even anders klinkt dan toen je begon met luisteren. Heb je genoten van deze luistergids bij de Swan Theme uit Swan Lake? Toen mijn ballet in 1877 in Moskou voor het eerst op het toneel kwam, werd het nogal koel ontvangen. De herneming in 1895 heb ik zelf niet meer meegemaakt, want ik was toen al twee jaar overleden. Een stuk muziek hoeft dus niet meteen begrepen te worden om te blijven bestaan. Het kan gewoon even wachten tot er iemand komt die goed luistert. Zo'n luisteraar hoop ik in jou gevonden te hebben, want er valt in Swan Lake nog veel meer te ontdekken. Denk aan de manier waarop het verhaal in 1877 anders afloopt dan in 1895, aan de dansen die ik hier nauwelijks heb aangeraakt, en aan de vraag hoe één ballet zo vaak opnieuw tot leven kan komen. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Het meer ligt er nog, en ik nodig je graag uit om er een keer wat langer langs te lopen.