SWAN LAKE VAN TCHAIKOVSKY
'WALTZ'
Swan Lake, Op. 20, ballet in four acts (1877)
Ik ben Tchaikovsky, en in dit stuk vertel ik je over de Waltz uit mijn ballet Swan Lake. Een melodie die je misschien al vaak hebt gehoord, krijgt soms een heel ander gezicht als je er rustig bij stilstaat. Ben je benieuwd hoe deze Waltz in elkaar zit en wat je er allemaal in kunt horen? Ik ben er om je door alle details van de Waltz heen te leiden, stap voor stap en zonder haast. En als we daarmee klaar zijn, laat ik je een paar manieren zien om Swan Lake nog verder te ontdekken.
---
Tel mee tot drie, de rest komt vanzelf
Voor deze wals hoef je niets van klassieke muziek te weten, je moet alleen kunnen tellen tot drie. Luister eerst naar de begeleiding onderin het orkest, want die zet in elke maat één stevige stap en twee lichte erachteraan, en dat is het geraamte van iedere wals. Hoger in het orkest klinkt de melodie, en die begint niet op de eerste tel maar op de tweede, waardoor ze iets zwevends krijgt. Het orkest heeft veel meer kleuren in huis, zoals hoorns en harp, en het is leuk om te horen of je ze hier en daar hoort binnenglippen terwijl je zelf blijft doortellen.Waarom ik er een wals van maakte
Het antwoord is eigenlijk heel eenvoudig: in het ballet wordt er feest gevierd, en op een feest wil je dansen. Prins Siegfried viert in het park van het kasteel dat hij volwassen is geworden, en dit is nummer 2 van de eerste akte, waarmee de gasten in beweging komen. Daarom schreef ik het in 3/4, de maat waarin iedereen in die tijd meteen wist wat er van zijn voeten werd verwacht. Ik schreef het in A-majeur, een toonsoort die open en zonnig klinkt, precies wat je wilt voordat het verhaal zijn donkere kant laat zien.Een draaiende dansvloer
Het kiezen van de vorm was minder ingewikkeld dan je zou denken, want een wals hoeft alleen maar door te stromen. Daarom laat ik de ene dansmelodie op de andere volgen, met steeds weer terugkerende ideeën tussendoor. Voor dit luisterverhaal deel ik hem in vier stukken in, zodat je precies weet waar je bent als de dansvloer steeds iets anders van kleur wordt. In de volgende alinea's loop ik ze een voor een met je langs, en ik laat je horen hoe het tempo, de sfeer en de kleur zich van stuk tot stuk ontwikkelen.Deel 1: De gasten stappen binnen
Hier begint het feest, en de wals zet in met een rustig, duidelijk dansritme dat de luisteraar meteen uitnodigt om mee te wiegen. Het tempo blijft gelijkmatig en elegant, zoals bij een dans die nog niet weet hoe uitbundig hij gaat worden. De melodie komt op de tweede tel binnen en blijft in de heldere sfeer van A-majeur, zodat alles gastvrij en open klinkt. Als je dit stuk goed in je oren legt, heb je de basis van de hele wals te pakken.Deel 2: Een luchtiger gesprekje in de hoek
Na het openingsthema worden de ideeën speelser en lichter, alsof de dansers even naar elkaar toe buigen om iets te fluisteren. Het ritme blijft dat van de wals, maar de melodie springt en schommelt wat meer, en het geheel krijgt iets charmants. De stemming is vrolijk en ontspannen, en er is nog niets te horen van het verdriet dat later aan het meer zal komen. Let op hoe ik de dans licht houd, zodat de volgende, grotere stap des te meer indruk maakt.Deel 3: Iedereen draait mee
In het derde stuk wordt het orkest voller en de beweging groter, alsof de hele dansvloer nu tegelijk in de zaal rondzwiert. De klank wordt rijker, de melodie wordt breder uitgezongen en je voelt dat de feestvreugde een hoogtepunt nadert. Het tempo blijft de wals trouw, maar de energie stijgt, en dat komt vooral door de opbouw van het volume en de kleur. Dit is het deel waarin je het gemakkelijkst vergeet dat je alleen maar naar muziek zit te luisteren.Deel 4: De laatste rondjes
In het slot keer ik terug naar het vertrouwde dansgevoel, zodat de luisteraar het gevoel krijgt dat hij een volledig feest heeft meegemaakt. Alles wat eerder losjes en speels was, komt nu samen in een afsluiting die rond en tevreden klinkt. De sfeer blijft zonnig en feestelijk, want het verhaal van Siegfried is dan nog maar net begonnen. Als de laatste noten klinken, heb je een wals gehoord die een hele dansavond in zich draagt.Nu ben jij aan de beurt
Je weet nu genoeg om zelf de dansvloer op te stappen, dus zet de wals gerust aan en laat de muziek haar werk doen. Denk onderweg aan wat ik je heb verteld: tel tot drie, wacht op de melodie die op de tweede tel binnenkomt en volg de vier stukken. Misschien merk je dat je al na een paar maten met je voet meebeweegt, en dat is precies wat ik hoopte. Ik wens je net zoveel plezier toe als ik had toen ik deze wals schreef.---
Nu de laatste maat van de wals is uitgeklonken, hoop ik dat je die drie tellen anders hoort dan toen je begon. Vond je het leuk om via deze luistergids meer te ontdekken over de Waltz from Swan Lake? Ik denk er graag aan terug dat het ballet in 1877 vrij koel werd ontvangen, terwijl het nu een van de bekendste balletten ter wereld is. Ik heb dat zelf niet meer meegemaakt, want ik overleed in 1893 en het ballet kreeg pas in 1895 in Saint Petersburg een nieuw leven. Misschien is dat precies wat muziek doet: ze wacht geduldig tot er iemand komt die écht luistert. Er valt in Swan Lake nog veel meer te ontdekken, zoals het verhaal van Odette en Siegfried en de twee verschillende eindes die het ballet in de loop der tijd kreeg. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over Swan Lake. Ik hoop dat je er nog vaak naar terugkeert, want elke keer dat je de wals opnieuw hoort, ontdek je er weer iets nieuws in.