SWAN LAKE VAN TCHAIKOVSKY
HET VERHAAL IN HET KORT

Een prins, een meer en een heel verkeerde bruid

Swan Lake is een sprookje over een prins, een betoverd meer en een bruid die niet is wie ze lijkt, en ik vertel het je graag zoals het in 1877 werd opgevoerd. Het verhaal komt uit een Duits sprookje en speelt zich af in het middeleeuwse Duitsland, verdeeld over vier akten vol liefde, verraad en toverkunst. In 1877 ging mijn ballet in première in het Bolshoi Theatre in Moskou, en daar begon een verhaal dat nog altijd wordt verteld. Als ik één ding mag verklappen: wie op een gelukkig einde hoopt, houdt zijn zakdoek maar vast bij de hand.

De hoofdrolspelers, zonder wie er geen drama is

Prins Siegfried: Hij is de prins die op zijn meerderjarigheid te horen krijgt dat hij moet trouwen, en dat zit hem helemaal niet lekker, dus hij gaat liever samen met Benno op jacht; zijn warme hart brengt hem bij Odette, maar zijn goedgelovigheid maakt hem op het bal een gemakkelijke prooi voor bedrog.
Odette: Zij is de dochter van een goede fee en een sterfelijke ridder, door haar stiefmoeder, een boosaardige tovenares, betoverd tot zwaan, en toch blijft ze de zachtmoedige leidster van haar lotgenoten, die nog durft te hopen zodra Siegfried belooft met haar te trouwen.
Von Rothbart: Hij is de sluwe tegenspeler die pas op het bal verschijnt, samen met zijn dochter Odile, en hij weet precies waar Siegfried kwetsbaar is; in mijn muzikale schema hoort f-mineur bij hem, terwijl b-mineur van de zwanen is.
Odile: Zij is de dochter van Von Rothbart, met toverkracht vermomd als Odette, en haar opdracht is simpel: Siegfried zo overtuigend betoveren dat hij zijn belofte vergeet, en juist omdat ze zo sprekend op Odette lijkt, is ze gevaarlijker dan welke vijand met een zwaard ook.

Eerste akte: een feest met een addertje

Een feest in het kasteelpark: Prins Siegfried viert in het park van het kasteel dat hij meerderjarig is, en ik zet de stemming meteen met een brede, zonnige wals in A-majeur, zodat je ziet dat deze jongeman nog nergens zorgen over heeft, wat natuurlijk niet lang zo blijft.
Een moeder met een mededeling: Siegfrieds moeder kondigt aan dat hij de volgende avond op een bal zijn bruid moet kiezen, en zo verandert zijn feest in een verplichting; dit is het eerste conflict van het verhaal, en het stuurt hem, nog zonder dat hij het weet, richting het meer.
Zwanen aan de hemel: Siegfried en Benno zien zwanen overvliegen, en die aanblik is meer dan een mooi plaatje: het is de eerste aanwijzing dat er buiten het kasteel iets bestaat dat Siegfried nog niet begrijpt, en het geeft de rusteloze prins eindelijk iets om achteraan te gaan.
Een jacht als vluchtroute: Samen besluiten ze op de zwanen te gaan jagen, en dat is de ironie waar de rest van het ballet op draait: de man die zijn verplichtingen wil ontlopen, richt zijn aandacht op precies de wezens die zijn leven gaan veranderen, en de akte eindigt met een belofte van spanning.

Tweede akte: een meer vol vleugels en geheimen

Een hobo opent het meer: De akte begint met de Swan Theme in b-mineur, gespeeld door de hobo, en dat thema keert in de rest van de partituur steeds terug; ik wilde dat je meteen voelt dat je een andere wereld binnenstapt, stiller, kouder en vol verdriet.
Zwanen worden vrouwen: Bij het betoverde meer veranderen de zwanen in vrouwen, aangevoerd door Odette; die wisseling tussen dier en mens is het hart van het sprookje, en de danseressen laten in elke beweging zien dat ze gevangen zitten in iets wat ze niet hebben gekozen.
Odette vertelt haar lot: Odette vertelt in gebaren dat een boosaardige tovenares, haar stiefmoeder, haar en haar vriendinnen heeft betoverd, en dat ze zelf een bijzondere afkomst heeft, als dochter van een goede fee en een sterfelijke ridder; haar verdriet maakt van de prins, die eerst kwam om te jagen, ineens een beschermer.
Vier zwaantjes en een belofte: Tussen de dansen staat de Dance of the Four Cygnets in fis-mineur, waarin vier danseressen als één bewegen, en in dezelfde akte valt Siegfried voor Odette en belooft hij met haar te trouwen; de lichtheid van die dans maakt de belofte juist pijnlijker, want je voelt hoeveel er op het spel staat.

Derde akte: een bal met een dubbelganger

Een bal vol verplichtingen: Zoals zijn moeder had aangekondigd, moet Siegfried op het bal een bruid kiezen, terwijl zijn hart nog bij Odette is; die spanning tussen plicht en liefde is de kern van de akte, en je voelt in de zaal hoe het feest steeds benauwder wordt.
Von Rothbart en zijn dochter: Von Rothbart verschijnt op het bal met zijn dochter Odile, die door toverij precies op Odette lijkt; het is een zorgvuldig gespeeld spel, en het toont dat de schurk van dit verhaal zijn slag liever slaat met sluwheid dan met geweld, en dat hij Siegfrieds zwakke plek allang kent.
Een fatale keuze: Siegfried kiest Odile, in de overtuiging dat hij Odette voor zich heeft, en dit is het moment waarop het hele verhaal kantelt; de belofte die hij bij het meer deed, wordt gebroken zonder dat hij het doorheeft, en dat maakt zijn fout zo tragisch.
Odette voor het raam: Daarna ziet Siegfried de echte Odette aan het raam, en hij beseft in één klap wat hij heeft aangericht en vlucht vol schaamte weg; het is een kort moment, maar het zet de tragedie van de laatste akte in gang.

Vierde akte: storm, kroon en een koud meer

Een storm bij het meer: De laatste akte speelt zich weer af bij het meer, nu midden in een storm, en het weer zegt precies wat de personages voelen: er is geen rust meer, het water stijgt en alles wat Siegfried en Odette nog hadden, staat op het spel.
Vergeving gevraagd: Siegfried smeekt Odette om vergiffenis voor zijn vergissing, en ik laat de muziek dat gebed dragen; je hoort een man die weet dat hij zijn fout niet kan uitwissen en toch niet wil opgeven.
Een kroon in het water: Hij rukt de kroon van Odettes hoofd en gooit hem in het overstromende meer; het is een daad van pure wanhoop, geen berekening, en juist daarom blijft dit beeld zo hangen: een jongen die alles wil herstellen en het alleen maar erger maakt.
Een bitter einde: Siegfried en Odette verdrinken in het overstromende meer, terwijl de tovenares triomfeert; in deze versie van 1877 is er geen verlossing, het kwaad heeft het laatste woord en het is geen afloop waar je vrolijk van wordt, maar wel een die je lang bijblijft.

Een koele ontvangst en een lange adem

De eerste productie in Moskou werd koel ontvangen, want critici vonden mijn partituur te lawaaierig, te Wagneriaans en te symfonisch. Toch bleef het ballet tot 1882/83 op het repertoire staan, dus helemaal vergeten werd het niet. Ik overleed in 1893 en heb de herneming door Marius Petipa en Lev Ivanov in januari 1895 in het Mariinsky Theatre in Sint-Petersburg dus niet meer meegemaakt. Dat dit verhaal later zo geliefd werd, had ik toen niet kunnen weten, maar ik hoop dat je de muziek na dit verhaal met andere oren hoort.