SWAN LAKE VAN TCHAIKOVSKY
DE ACHTERGROND
Swan Lake, Op. 20, ballet in four acts (1877)
Ik ben Tchaikovsky, en ik wil je graag vertellen hoe Swan Lake is ontstaan. Een melodie lijkt soms zo vanzelfsprekend dat je vergeet dat er ooit iemand aan een tafel zat om haar te bedenken. Ben je benieuwd naar het verhaal achter Swan Lake? Ik neem je er graag doorheen mee, stap voor stap, van het allereerste begin tot de avond waarop het ballet voor het eerst op het toneel stond. En als je het hele verhaal kent, geef ik je een paar manieren om Swan Lake daarna zelf verder te ontdekken.
---
Achthonderd roebel en een goed excuus
In mei 1875 kwam Vladimir Begichev van het Bolshoi Theatre bij me langs met de vraag of ik een ballet wilde schrijven, en hij bood er 800 roebel voor. Ik heb ja gezegd, deels om het geld, dat kon ik goed gebruiken, en deels omdat ik al lang eens wilde proberen om dit soort muziek te maken. Zo begon het dus: met een opdracht, een rekening die betaald moest worden en een flinke dosis nieuwsgierigheid. Je ziet dat een meesterwerk soms begint als een heel gewone boodschappenlijst.Een berg notenpapier
In augustus 1875 ging ik aan de slag, en in april 1876 lag de partituur klaar. Tussendoor heb ik van oktober tot december 1875 de orkestratie gedaan, dus de klus om te bepalen welk instrument welke noot speelt. Dat is precies het werk waar je als luisteraar niets van merkt, terwijl het voor een groot deel bepaalt hoe de muziek klinkt. In februari en april 1877 heb ik er nog aan gesleuteld, want een ballet is zelden af voordat de dansers hun zegje hebben gedaan.Een sprookje met nogal wat vaders
Het verhaal komt uit een Duits sprookje en speelt zich af in het middeleeuwse Duitsland, met een prins, een meer en een heleboel zwanen. Wie het libretto precies heeft geschreven, weet niemand helemaal zeker: Begichev staat erbij, en volgens Modest Tchaikovsky werkte de danser Vasily Geltser mee. Modest Tchaikovsky heeft de tekst bewerkt, en er zijn aanwijzingen dat ook de ballerina Lidiya Geyten bij de eerste repetities betrokken was. Het verhaal heeft dus verrassend veel vaders, terwijl de muziek er maar één heeft.Een cadeau voor Pelageya Karpakova
De eerste uitvoering vond begin 1877 plaats in het Bolshoi Theatre in Moskou, als benefietvoorstelling voor de danseres Pelageya Karpakova. Julius Reisinger had de choreografie gemaakt, Stepan Ryabov stond voor het orkest, en Karpakova danste zelf de hoofdrol naast Victor Gillert als Prince Siegfried. Zo'n benefietavond is bedoeld om één artiest in het zonnetje te zetten, dus zij kreeg mijn hele ballet cadeau, strikje erom. Sergey Sokolov speelde Von Rothbart, en die naam kun je maar beter onthouden.Te luid, te Wagneriaans, te symfonisch
De critici waren niet onder de indruk: de partituur vonden ze te lawaaierig, te Wagneriaans en te symfonisch, en de choreografie fantasieloos. Een ballet verwijten dat het te veel muziek heeft, is een beetje alsof je een bakker verwijt dat er te veel brood in de winkel ligt. Of je dit een fiasco moet noemen, is trouwens de vraag, want de productie bleef tot 1882 of 1883 op het repertoire staan. Over het aantal voorstellingen zijn de bronnen het niet eens: sommige noemen er 41 in zes jaar, andere 33.Een avond met Delibes en een knagend gevoel
Nadat ik in Wenen Sylvia van Delibes had gezien, schreef ik dat mijn eigen ballet er in vergelijking veel armer uitzag. Toch bleef ik eraan werken, ook na de première. Op 8 mei 1877 schreef ik nieuwe muziek voor een pas de deux, een dans voor twee dansers, voor het debuut van Anna Sobeshchanskaya, en wel maat voor maat passend bij de muziek van Minkus die er eerder lag. Dat was werken als een kleermaker die een nieuw jasje moet maken naar het patroon van het oude.Een orkest dat niet bang is voor lawaai
Ik geef toe dat ik niet zuinig was met het orkest: er zijn dubbele houtblazers, vier hoorns, cornetten, trompetten en laag koper. Daarbovenop komen een grote slagwerksectie, een glockenspiel, een harp en natuurlijk de strijkers, die het hart van het geheel vormen. Soms schreef ik gewoon wat er gevraagd werd: de Russian Dance bijvoorbeeld bestond omdat Reisinger er specifiek om vroeg. Zo gaat dat in het theater, de choreograaf bestelt een dans en ik lever hem af als een kok met een bijzondere bestelling.Een meer, een prins en een vraag
Over het verhaal zelf verklap ik niets, maar een prins, een meer vol zwanen en een betovering zijn alvast een goed begin. Het gaat over liefde, over een vloek en over de vraag of je altijd mag vertrouwen op wat je ziet. Niet alles wat op een zwaan lijkt, is er ook een, en niet iedereen die je trouw zweert, is wie hij lijkt. Hoe het afloopt, hangt trouwens af van de versie die je ziet, want het slot is in de loop der jaren veranderd.Een triomf waar ik niet bij was
In 1893 ben ik gestorven, dus de herleving van mijn ballet heb ik niet meer meegemaakt. In januari 1895 stond het werk weer op het toneel, nu in het Mariinsky Theatre in Sint-Petersburg, met Marius Petipa en Lev Ivanov als choreografen en Riccardo Drigo als dirigent. Petipa nam de feestscènes voor zijn rekening en Ivanov de scènes bij het meer, terwijl Drigo de partituur herzag met goedkeuring van Modest Tchaikovsky. Het is een beetje alsof ik een huis had gebouwd dat later door een paar echte vakmensen een tweede leven kreeg.Tweeëndertig keer rond op één been
In 1895 danste Pierina Legnani de hoofdrol naast Pavel Gerdt als Prince Siegfried, en zij voegde in de Grand Pas de Deux 32 fouettés toe, snelle draaien op één been. De naam de zwarte zwaan bestond toen nog niet, want Legnani droeg koningsblauw met glitters. Die bijnaam komt pas uit een revival van het Bolshoi in 1920. Zwart of blauw, een danseres die tweeëndertig keer rondtolt, verdient in elk geval applaus, en de rest van het verhaal laat ik graag aan jou.---
Het is een vreemde gedachte dat ik het ballet dat je nu zo goed kent nooit in zijn bekendste vorm heb gezien. In 1877 kreeg het een koele ontvangst, en toen ik in 1893 stierf, was het nog niet teruggekeerd. Pas in 1895 kreeg het in Saint Petersburg een tweede leven, in de handen van Marius Petipa en Lev Ivanov. Mijn ballet had een lange omweg nodig, een beetje zoals een zwaan die pas na een lange winter weer open water vindt. Als ik daaraan terugdenk, voel ik vooral dankbaarheid, want soms heeft muziek gewoon tijd nodig voordat de wereld er klaar voor is. Heb je genoten van het verhaal achter Swan Lake? Er valt nog veel meer te ontdekken, van de muziek zelf tot de verschillende manieren waarop het verhaal door de jaren heen is verteld. Klik gerust op de links hieronder om verder te lezen en te luisteren, en laat je meenemen naar het meer.