SWAN LAKE VAN TCHAIKOVSKY
'DANCE OF THE LITTLE SWANS'
Swan Lake, Op. 20, ballet in four acts (1877)
Ik ben Tchaikovsky, en ik ga je graag vertellen over de Dance of the Little Swans, een van de kleinste en toch meest geliefde stukjes uit mijn Swan Lake. Als ik er zelf op terugkijk, zie ik hoeveel er in een paar minuten muziek kan zitten, veel meer dan je bij het eerste luisteren zou denken. Ben je benieuwd naar wat er achter deze dans schuilgaat? Ik ben er om je rustig door alle details van de Dance of the Little Swans te leiden, zodat je niet alleen hoort wat er gebeurt, maar ook waarom het zo klinkt. Als we daarmee klaar zijn, laat ik je nog een paar manieren zien om Swan Lake verder te ontdekken.
---
Zet je oren op scherp, de zwaantjes komen eraan
Als je niets van klassieke muziek weet, zoek dan in Dance of the Little Swans eerst naar twee groepen: de houtblazers en de strijkers. De houtblazers spelen korte, afgemeten noten die steeds terugkomen, zoals iemand die met zijn vingers op de maat op tafel tikt. Daaronder houden de strijkers alles netjes en nauwkeurig bij elkaar, zodat de houtblazers een stevige vloer hebben om op te dansen. Je hoeft verder niets te doen dan die twee te volgen, want de dans zit in hun samenspel.Waarom ik ze zwaantjes noemde
In het ballet heet dit nummer eigenlijk de Dance of the Four Cygnets, en je hoort het bij het meer, waar de zwanen zich laten zien. Een cygnet is een jonge zwaan, en daarom noemt bijna iedereen het stuk ook Dance of the Little Swans. Ik wilde vier danseressen laten optreden die samen als één wezen bewegen, en dat beeld moest je met je ogen dicht al kunnen horen. Voor zo'n gezelschap past een titel met kleine zwanen precies, want kleintjes blijven graag dicht bij elkaar.Een dansje met een plan
Het kiezen van de vorm was een avontuur op zich, want ik wilde iets kleins dat toch een duidelijk verloop heeft. Het is een kort dansje dat je in drie delen kunt horen: een opening, een tegenstuk en een terugkeer. Het geheel loopt in Allegro moderato met twee tellen per maat, zodat het stap voor stap vooruitgaat. Over elk van die drie delen vertel ik zo meteen apart, dus blijf vooral bij me.Sectie 1: De rij staat klaar
Het eerste deel begint met de houtblazers, die hun korte, herhaalde noten neerzetten alsof ze de maat voor de hele dans aangeven. Het is fis-mineur, een toonsoort met een lichte schaduw erin, en die geeft de opening iets bedeesds en voorzichtigs. De strijkers blijven nauwkeurig meelopen, en juist daardoor klinkt het alsof vier danseressen precies tegelijk hun eerste stap zetten. De stemming is hier gespannen en beheerst, een beetje als een groepje dat zich op het podium nog niet durft te vergissen.Sectie 2: Even van de formatie af
In het middendeel laat ik de noten anders lopen, zodat je het gevoel krijgt dat de dansers van opstelling wisselen. Het tempo blijft gewoon Allegro moderato, dus de voeten gaan onverminderd door, maar de lijn die je hoort verandert van richting. Hier merk je een kleine verschuiving in de stemming: minder strak, wat speelser, alsof de zwaantjes even om zich heen durven te kijken. Ik doe dit met opzet, want zonder zo'n tegenstuk zou een dans van deze lengte op een gegeven moment als een klok gaan klinken.Sectie 3: Weer netjes in het gelid
Het laatste deel brengt de opening terug, en dat is het moment waarop je als luisteraar denkt: die ken ik. De houtblazers pakken hun korte noten weer op, de strijkers vallen netjes in, en de dans sluit zich als een cirkel. Dat herkennen is precies wat ik je gun, want na het uitstapje in het midden voelt de terugkeer als thuiskomen. De vier zwaantjes eindigen daarom zoals ze begonnen zijn, samen en op één lijn, en dat is misschien wel het hele verhaal.Druk op play en laat je meevoeren
Nu is het jouw beurt: zet Dance of the Little Swans aan en laat de muziek gewoon over je heen komen. Denk onderweg nog even aan wat ik je verteld heb, aan de houtblazers, de strijkers en de drie delen die je kunt volgen. Je hoort dan vanzelf hoe vier dansers als één bewegen, en hoe weinig muziek daar nodig voor is. Ik hoop dat je er net zoveel plezier aan beleeft als ik had toen ik het schreef.---
Vond je het fijn om met deze luistergids naar Dance of the Little Swans te luisteren? Ik hoop dat je de vier zwaantjes nu met andere oren hoort dan de eerste keer, en dat je hun korte, afgemeten noten voortaan meteen herkent. Een klein stukje muziek kan je soms een heel ballet binnenleiden. Swan Lake kreeg in 1877 trouwens geen warm onthaal, want sommige critici vonden de muziek te lawaaierig en te symfonisch. Toch verdween het ballet niet uit het repertoire, en in 1895 haalden Marius Petipa en Lev Ivanov het in Sint-Petersburg opnieuw tevoorschijn. Dat heb ik zelf niet meer meegemaakt, want ik overleed in 1893. Er valt dus nog veel meer te ontdekken in Swan Lake, zoals het verhaal van Odette en Siegfried, de verschillende eindes die het ballet heeft gekregen en de andere dansen uit het ballet. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen, en neem er de tijd voor. Misschien hoor je het meer dan ooit zachtjes ademen.