Een jager als vriend bij Elgars Enigma Variations: Variation IX "Nimrod"
De achtergrond
Variations on an Original Theme, Op. 36
Ik ben Edward Elgar, en dit is het verhaal achter Enigma Variations: Variation IX "Nimrod". Je ontdekt hoe een gesprek over Beethoven met mijn vriend August Jaeger me, midden in een donkere periode, weer aan het componeren kreeg, en juist daarom raakt deze muziek zo diep. Wil je ontdekken of je onze stukken herkent zodra ze klinken, zoals mijn collega-componisten en ik je hier leren, begin dan met de Trainer .
---
Een leraar zonder beschermheer
Ik was grotendeels autodidact en had geen invloedrijke beschermheren die mijn weg effenden. Om de rekening te betalen gaf ik vioollessen, en dan hoor je nogal eens dezelfde toonladder, niet altijd even zuiver. Ik bleef ondertussen componeren, ook als dat weinig opleverde. Tegen die achtergrond is 'Nimrod' ontstaan, en daarom woog de steun van een goede vriend voor mij zo zwaar.Alice hoort een melodie
Op de avond van 21 oktober 1898 kwam ik thuis na een dag lesgeven en ging ik, vooral om te ontspannen, wat improviseren aan de piano. Mijn vrouw Alice luisterde mee en hoorde in mijn gespeel een melodie die ze opmerkelijk vond. Ik speelde hem nog eens en werkte hem verder uit, en zo begon het werk dat later de Enigma Variations is gaan heten. Alice steunde me in alles, van mijn muziek tot de dagelijkse dingen, en zonder haar had ik die avond waarschijnlijk niets bijzonders opgemerkt.Vrienden in noten
Het idee achter de variaties is eenvoudig: elke variatie beeldt een vriend uit, of een kring van vrienden. Daarom heb ik het werk opgedragen 'aan mijn vrienden die hierin zijn afgebeeld'. Het is een soort fotoalbum, alleen kun je het niet in een la leggen, want je hoort het. De negende variatie is bij die portretten de bijzondere, en dat komt door de man voor wie ik haar schreef.Een vriend bij de uitgever
Die man was August Jaeger, die bij uitgeverij Novello & Co. werkte, en ik leerde hem eind 1897 kennen. Ons contact liep over elf jaar vooral via brieven, die Percy M. Young later bundelde onder de titel 'Letters to Nimrod'. Ik noemde hem Nimrod, naar de machtige jager uit het Oude Testament, omdat zijn achternaam 'jager' betekent. Het was dus een woordgrapje en geen karakterschets van de bijbelfiguur, al vond ik zelf dat het hem wel stond.Een gesprek over Beethoven
Veel mensen denken dat ik in deze variatie vooral Jaegers karakter heb getekend, maar zo zie ik het niet. Voor mij vertelt de muziek een gebeurtenis, namelijk een gesprek tussen ons over de trage delen van Beethoven. Dora Penny heb ik ooit verteld dat de openingsmaten zo zijn gevormd dat ze aan dat thema doen denken, 'slechts een hint, geen citaat'. Wie dus denkt dat ik Beethoven heb overgeschreven, doet mij tekort, en Beethoven ook.Een druk najaar
In oktober 1898 ging in Leeds mijn cantate Caractacus in première, in dezelfde maand waarin ik aan de variaties begon. Ik had dus weinig tijd om stil te zitten, maar de muziek kwam in de maanden daarna goed vooruit. Half februari 1899 was het hele werk uitgeschreven voor orkest, al zijn de bronnen het niet eens over de precieze dag. Voor 'Nimrod' vroeg ik de strijkers en de blazers om hetzelfde: heel zacht beginnen en daarna rustig laten aanzwellen.Op het podium van St James's Hall
De première vond plaats op 19 juni 1899 in St James's Hall in Londen. Hans Richter stond voor het orkest, en het was voor mij een geruststelling dat zo'n ervaren dirigent mijn muziek serieus nam. De uitgever was Novello & Co., en nog in datzelfde jaar verscheen ook een uitgave voor piano. Zo kon iedereen die een piano had de variaties thuis naspelen, ook wie geen orkest in de woonkamer kon zetten.Een strenge criticus heeft gelijk
Jaeger was een scherp luisteraar en ik noemde hem een 'strenge criticus', wat als compliment bedoeld was. Na de première vond hij het slot van het werk te kort uitvallen. Ik heb de finale daarop uitgebreid, en de nieuwe versie klonk in september 1899 op het Three Choirs Festival in Worcester, waar ik zelf dirigeerde. Een vriend die eerlijk is, ook als je dat liever niet hoort, is zeldzamer dan een vriend die alleen applaudisseert.Het raadsel boven het thema
Over de naam 'Enigma' bestaat een misverstand: hij hoort bij het thema en niet bij het hele werk. Jaeger schreef dat woord boven de eerste noten toen de partituur werd voorbereid. Wat het raadsel precies inhoudt, is nooit opgelost, en ik heb tijdens mijn leven geen enkele voorgestelde oplossing aanvaard. Sommige schrijvers menen dat het trage deel van Beethovens Pathétique het verborgen thema is, maar dat is niet bewezen.Een plek die leeg blijft
In Berlijn noemt men deze variatie het emotionele hart van het werk, en het doet me veel dat men dat zo ziet. Jaeger overleed in 1909, en over zijn plaats schreef ik later dat die 'bezet is geweest, maar nooit gevuld'. In 1912 liet ik 'Nimrod' nog eens horen in mijn koorwerk The Music Makers, als een groet aan hem. Dat deze muziek nu bij afscheid en herdenking wordt gespeeld, past bij hoe ze is ontstaan: uit vriendschap en uit troost.---
Zo is het verhaal van 'Nimrod' ontstaan: uit een avond aan de piano, een vriendschap en een gesprek over Beethoven. Heb je genoten van het verhaal achter Enigma Variations: Variation IX "Nimrod"? Ik hoop dat je nu iets meer hoort in die langzame, warme klanken, want achter elke frase zit een vriend die mij door een moeilijke tijd heen hielp. August Jaeger noemde ik later een 'stern critic', en toch heb ik over zijn plek geschreven dat die 'has been occupied but never filled'. Misschien denk je er voortaan aan als je de muziek hoort tijdens een afscheid of bij het Cenotaph in Whitehall. Er valt nog veel meer te ontdekken aan Enigma Variations: Variation IX "Nimrod". Denk aan het raadsel achter het thema, dat tot op de dag van vandaag nooit is opgelost, want ik heb in mijn leven geen enkele voorgestelde oplossing aanvaard. Klik gerust op de links hieronder en ga zelf verder op ontdekking. Luister er daarna nog eens naar, en kijk of je het gesprek over Beethoven nu in de noten kunt terughoren.