Een jager als vriend bij Elgars Enigma Variations: Variation IX "Nimrod"
De luistergids
Variations on an Original Theme, Op. 36
Ik ben Edward Elgar, en dit is de luistergids bij Enigma Variations: Variation IX "Nimrod". Je hoort hoe dit Adagio uit een fluisterzacht begin van de strijkers aanzwelt tot een breed hoogtepunt, en waarom veel luisteraars dit het emotionele hart van het hele werk noemen. Ga na of je onze muziek herkent zodra ze klinkt: mijn collega-componisten en ik leren het je hier, en de Trainer wacht op je .
---
Luister met je adem mee
Ik wil je vragen om bij "Nimrod" niet naar iets ingewikkelds te zoeken, maar vooral te letten op de stilte waaruit de muziek opkomt. De strijkers dragen het stuk: zij beginnen heel zacht en langzaam, en bijna alles wat daarna klinkt groeit uit hun toon. Later komen de houtblazers en de hoorns erbij, en op het hoogtepunt speelt het hele orkest mee, al hoor je dat meer als warmte dan als lawaai. Probeer dus niet alle instrumenten los te volgen, maar luister naar de golf die ze samen maken, die oprijst, een top bereikt en weer wegzakt als een lange, rustige ademhaling.Een jager met een knipoog
Ik gaf deze variatie de titel "Nimrod" omdat ze over mijn vriend August Jaeger gaat, de muziekredacteur bij Novello & Co. Nimrod is in het Oude Testament de machtige jager en Jäger is Duits voor jager, dus de titel is een woordgrap op zijn achternaam en zegt niets over de bijbelse figuur zelf. Het is ook geen gewoon portret van zijn karakter, want ik bedoelde de muziek als het verhaal van iets wat echt gebeurd is: ons gesprek over de trage delen van Beethoven. Jaeger was een strenge criticus, en toen hij er niet meer was, schreef ik dat zijn plaats wel bezet, maar nooit meer gevuld was geweest.Geen sonate, geen rondo
Over de vorm hoefde ik gelukkig niet lang te piekeren, want "Nimrod" is geen sonate en geen rondo, maar één variatie uit een reeks portretten van vrienden die ik opdroeg aan "mijn vrienden hierin afgebeeld". Binnen die ene variatie bouw ik één grote boog, met een stil begin, een langzame groei, een hoogtepunt en een zacht afscheid. Daarom loop ik die boog met je door in vier delen, die ik in de volgende alinea's een voor een bespreek. Het tempo blijft dat van een Adagio, dus de spanning komt niet uit snelheid, maar uit de kracht en de volheid van de klank.Deel 1: Fluisteren in een volle zaal
Het eerste deel begint met de strijkers, heel zacht en in het langzame tempo van het Adagio, alsof niemand durft te ademen. De stemming is bedachtzaam en een beetje kwetsbaar, zoals het gesprek waar de muziek aan terugdenkt. Aan Dora Penny vertelde ik dat ik de openingsmaten zo had gevormd dat ze aan dat thema van Beethoven doen denken, maar dat het "alleen een hint" was en "geen citaat". Let hier op hoe weinig er gebeurt: een paar lange lijnen, die elkaar rustig aflossen en je tijd geven om aan de stilte te wennen.Deel 2: Trap met zachte treden
In het tweede deel begint de muziek te klimmen, en elke frase reikt net iets hoger dan de vorige. Er komen meer instrumenten bij, vooral houtblazers en hoorns, die de klank rijker maken zonder dat het tempo versnelt. Het is als een trap waarvan elke trede een beetje hoger ligt dan je verwachtte, zodat je pas boven merkt hoe ver je al bent gekomen. De stemming verandert hier van troostend naar hoopvol, alsof iemand je rustig zegt dat het beter wordt.Deel 3: De top van de berg
In het derde deel bereikt de muziek haar hoogste punt, met het hele orkest en de grootste volheid van het stuk. Het gevoel is hier ruim en edel, en daarom schreef ik de aanwijzing nobilmente in een schets en in de pianoversie uit 1899, al staat ze niet in de gedrukte orkestpartituur. De Berliner Philharmoniker noemen deze variatie het emotionele middelpunt van het hele werk, en op dit moment begrijp je waarom. Het blijft een plechtig hoogtepunt zonder juichen, want het is de top van iemand die zich dankbaar herinnert wat een vriend voor hem deed.Deel 4: De deur zachtjes dicht
Het laatste deel brengt de muziek terug naar de stilte waar ze uit kwam, met zachte strijkers die langzaam uitdoven. De stemming gaat van overweldigend naar vredig, en je hebt het gevoel dat je ergens heen bent gebracht en nu rustig wordt teruggezet. Dit gevoel van afscheid en dankbaarheid was zo sterk dat ik de melodie in 1912 opnieuw liet horen in mijn koorwerk The Music Makers. Houd hier je adem in, want de laatste klanken zijn zo zacht dat je ze bijna mist als je te vroeg beweegt.Druk maar op play
Nu mag je het zelf beleven, dus zoek een rustig plekje, zet "Nimrod" aan en laat je door de muziek meenemen. Denk tijdens het luisteren eens aan wat we hebben besproken: de stille strijkers, de trap omhoog, de top en de terugkeer naar de stilte. Op 19 juni 1899 hoorde Londen dit voor het eerst onder leiding van Hans Richter, en ik was benieuwd of het publiek mijn vriend erin zou horen. Ik hoop dat de reis door mijn "Nimrod" jou net zoveel doet als mij toen ik hem schreef.---
Dit was het verhaal van "Nimrod", zoals ik het zelf zou vertellen, en ik hoop dat je het een fijne en leerzame luistergids vond. Heb je genoten van wat je over Enigma Variations: Variation IX "Nimrod" hebt ontdekt? Zelf blijf ik bij deze muziek denken aan een vriend die op een moeilijk moment de juiste woorden vond. Misschien hoor je het stuk nu net iets anders dan vroeger, en dat zou me veel plezier doen. Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken over Enigma Variations: Variation IX "Nimrod". Er zijn nog genoeg kanten van dit stuk die ik hier niet allemaal heb kunnen laten horen. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over Enigma Variations: Variation IX "Nimrod". Neem er de tijd voor, en luister de volgende keer vooral met open oren en een rustig hart.