Een hommel op hol bij Rimsky-Korsakovs Flight of the Bumblebee
De achtergrond
Flight of the Bumblebee
Ik ben Rimsky-Korsakov, en dit is het verhaal achter Flight of the Bumblebee. Je leest hoe dit korte tussenspel ontstond in een sprookjesopera, waar een prins in een hommel verandert, en waarom de razende muziek daardoor meteen een gezicht krijgt. Wil je weten of je onze stukken herkent zodra je ze hoort, dan leren mijn collega-componisten en ik het je hier: begin met een rondje in de Trainer .
---
Een sprookje voor een dichter
Het begint met een verjaardag, want in 1900 was het honderd jaar geleden dat Pushkin werd geboren. Ter ere daarvan schreef ik in 1899 en 1900 de opera The Tale of Tsar Saltan, naar een gedicht dat Pushkin in 1831 had gemaakt. Het libretto kwam van Vladimir Belsky, die het verhaal geschikt maakte voor het toneel. Het is een echt sprookje, met een tsaar, een prins en een magische zwaan, dus je hoeft er geen opera-ervaring voor te hebben.Een professor met een zijpad
Ik was toen al jaren professor aan het conservatorium van Sint-Petersburg, sinds 1871. Ik leerde jonge componisten hoe je een orkest laat klinken en schreef ondertussen mijn eigen opera's. Mijn gezondheid was niet je dat, want ik had sinds ongeveer 1890 last van angina. Het is een beetje ironisch dat juist ik het stuk schreef dat nooit even op adem komt.Eerst Moskou, dan de wereld
De opera ging op 3 november 1900 in première, wat volgens de Russische kalender van toen 21 oktober was. Dat gebeurde in Moskou, in het Solodovnikov Theatre, onder leiding van dirigent Mikhail Ippolitov-Ivanov. Mikhail Vrubel ontwierp het decor, dus het oog kreeg die avond ook zijn deel. Niemand in de zaal kon vermoeden dat dat korte tussenspel ooit bekender zou worden dan de rest van het stuk.Een tussenspel met een taak
Je vindt de hommel in de derde akte, tussen het eerste en het tweede tafereel. Het is dus geen losse compositie die ik voor de concertzaal bedacht had, maar een onderdeel van het verhaal. Terwijl het orkest zoemt, maakt de prins in gedachten de reis naar zijn vader, en het publiek hoeft alleen maar te luisteren. Pas later is dat stukje uit de opera gehaald en een eigen leven gaan leiden op het podium.Het is echt een hommel
In het Russisch heet het stuk Полёт шмеля, Polyot shmelya. Een shmel is een hommel en dus geen honingbij, hoe vaak dat ook door elkaar wordt gehaald. Het verschil doet ertoe, want een hommel is zwaarder en bromt dieper en ruiger dan zijn slankere neef. En het is nog altijd de prins zelf die daar rondvliegt, alleen heeft hij nu vleugels.Thuis in welke toonsoort?
Als je vraagt in welke toonsoort het stuk staat, krijg je geen eenduidig antwoord. Er worden a klein, b klein en fis klein genoemd, omdat de muziek door allerlei toonsoorten heen glijdt. Een duidelijke thuishaven heb ik er niet voor aan te wijzen, en ik heb ook nooit gezien dat iemand dat overtuigend kon. Dat past wel bij een hommel, die ook zelden twee keer op dezelfde plek landt.Het nummer dat een andere is
Je ziet soms dat dit stuk of de hele opera opus 57 wordt genoemd, maar dat klopt niet. Het tussenspel heeft geen eigen opusnummer. Opus 57 is de aparte orkestsuite die ik later uit de opera samenstelde. Ik snap de verwarring wel, want bij zoveel hommels op één bladzijde raakt iedereen de tel kwijt.Rachmaninoff aan de piano
Rond 1929 maakte Rachmaninoff een bewerking van mijn hommel voor piano. Het orkest wordt daarin vervangen door tien vingers, die een bijna onmogelijke hoeveelheid noten te verwerken krijgen. Zijn versie staat in de catalogus van zijn werk als Threlfall en Norris III/9. Daaraan zie je dat een goed idee blijkbaar ook in een heel andere vorm overeind blijft.Meer opnames dan bloemen
Het stuk is intussen een van de bekendste klassieke melodieën geworden, vooral doordat je het overal hoort in films, series en reclames. Volgens een onderzoek uit 2021 naar Spotify bestaan er meer dan duizend opnames van. Er zijn versies voor bijna elk instrument dat je kunt bedenken, en spelers zien het als een proeve van bekwaamheid. Ook de swingband van Harry James maakte een beroemde opname, al weet ik niet zeker of dat in 1940 of 1941 was.Een leven na de hommel
Ik werd in 1844 geboren in Tikhvin, en toen ik mijn hommel schreef had ik nog acht jaar te gaan. In 1905 kreeg ik ontslag aan het conservatorium, omdat ik de kant van protesterende studenten had gekozen. Datzelfde jaar werd ik weer aangenomen, maar in 1906 ging ik met pensioen. Ik overleed in 1908, en dat mijn kortste stuk later het bekendste zou worden, had ik nooit verwacht.---
Zo is dit korte stuk dus ontstaan: als een klein onderdeel van een sprookje dat ik voor een dichter schreef, en pas later is het een favoriet geworden in de concertzaal. Ik kijk er met veel plezier op terug, want ik had nooit gedacht dat een paar minuten zoemende muziek zo ver zouden vliegen. Heb je genoten van het verhaal achter Flight of the Bumblebee? Dan is er gelukkig nog veel meer te ontdekken, want dit stukje heeft meer kanten dan je op het eerste gehoor zou denken. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren, te kijken en te ontdekken wat Flight of the Bumblebee nog meer te bieden heeft.