Dagdromen voor volwassenen bij Schumanns Träumerei
De achtergrond

Een schoonvader als donderwolk

In het voorjaar van 1838 woonde ik in Leipzig en zat ik tot over mijn oren in de liefdeszorgen om mijn verloofde Clara Wieck. Haar vader, Friedrich Wieck, wilde namelijk niets van ons huwelijk weten en hield ons met alle macht bij elkaar vandaan. Terwijl die oude brompot ons contact probeerde te dwarsbomen, klampte ik me vast aan elk briefje en elk woord dat Clara me wist toe te spelen. Op een dag liet ze zich ontvallen dat ik op haar soms net overkwam als een kind, en die opmerking liet me maar niet los.

Dertig muzikale schetsjes

In plaats van beledigd in een hoekje te gaan zitten, besloot ik die gedachte meteen achter de piano om te zetten in muziek. Ik kreeg zo'n plotselinge golf van inspiratie dat ik in februari en maart van dat jaar zomaar een stuk of dertig korte werkjes op papier zette. Op vierentwintig februari noteerde ik tevreden in mijn dagboek dat ik het kleine ding Träumerei had geschreven. Wie verliefd is en zijn geliefde moet missen, heeft tenslotte genoeg brandstof om hele avonden achter het klavier weg te dromen.

Het hart van de reeks

Uit die flinke stapel van dertig schetsen koos ik uiteindelijk de dertien mooiste stukjes voor mijn bundel Kinderszenen, Op. 15. Träumerei kreeg daarin precies de zevende plek, zodat deze mijmering letterlijk en figuurlijk het rustige middelpunt van de hele reeks vormt. Ik schreef deze muziek overigens niet omdat iemand mij daarvoor betaalde, maar puur als een intieme groet aan Clara. Pas veel later vonden deze persoonlijke stukjes vanuit onze eigen huiskamer hun weg naar de grote concertzalen.

Geen muziek voor kinderhandjes

Door de naam van de bundel denken mensen nog weleens dat ik eenvoudige oefenstukjes voor kinderen heb willen maken. Later heb ik met mijn Album for the Young, Op. 68 inderdaad muziek voor de jeugd gecomponeerd, maar bij deze reeks ligt dat echt anders. Ik blik hier juist als volwassene met een glimlach terug op hoe de wereld er vroeger uitzag, een beetje zoals je op zolder door een doos met oud speelgoed bladert. Je hoort dus geen kleuter die op de toetsen ramt, maar een volwassen man die zich even in zijn eigen herinneringen verliest.

Eerst spelen, dan pas een naam

Ook de titel Träumerei heb ik pas bedacht toen de laatste noot al lang en breed op het papier stond. Ik voegde die namen achteraf alleen toe als een subtiele vingerwijzing voor wie de stukjes op de piano wilde spelen. De Berlijnse criticus Ludwig Rellstab begreep daar helaas niets van en beweerde zuur dat ik met mijn noten krampachtig een vooraf bedacht tafereeltje probeerde na te tekenen. Ik heb me vrolijk gemaakt om die onzin, want een componist is tenslotte geen schilder die met een liniaal een slapend kind zit over te trekken.

De zegen van Franz Liszt

Gelukkig waren er ook fijnproevers die meteen begrepen wat ik met mijn kleine pianowerkjes voor ogen had. Toen uitgeverij Breitkopf & Härtel de bundel begin 1839 in Leipzig uitbracht onder de toenmalige spelling Kinderscenen, vloog de bladmuziek tot mijn vreugde over de toonbank. Niemand minder dan Franz Liszt was razend enthousiast over mijn werk, en zijn lof woog voor mij heel wat zwaarder dan het gemopper uit Berlijn. Als een van de grootste pianovirtuozen van zijn tijd zo warm reageert op zulke stille muziek, weet je dat je de juiste snaar hebt geraakt.

Het raadsel van de metronoom

In de partituur heb ik trouwens geen enkel woord opgeschreven om het tempo aan te geven, maar alleen een metronoomcijfer van honderd tellen per minuut genoteerd. Tegenwoordig spelen de meeste pianisten het stuk veel langzamer dan dat getal aangeeft, alsof ze bang zijn dat de droom bij een vlotter tempo meteen uiteenspat. Deskundigen breken zich er nog altijd het hoofd over of mijn eigen metronoom destijds misschien stuk was. Niemand weet dus zeker of mijn klokje haperde, of dat latere generaties simpelweg verliefd zijn geworden op een trager, slepender tempo.

Geleend door de strijkers

Hoewel ik Träumerei puur voor de piano heb geschreven, lieten andere muzikanten er al snel hun eigen instrumenten op los. Vooral strijkers konden de verleiding niet weerstaan om mijn zangerige melodie met hun strijkstok tot leven te wekken. Zo verschenen er in de loop der tijd talloze bewerkingen voor onder meer viool en piano, cello en piano, en zelfs voor een compleet strijkorkest. Ik neem het ze niet kwalijk, want een goede melodie laat zich nu eenmaal niet levenslang in één enkele instrumentenkoffer opsluiten.

Clara en ik op het witte doek

Ruim een eeuw na die onrustige winter in Leipzig dook ons liefdesverhaal zelfs op in de bioscoop. In 1944 verscheen er in Duitsland een biografische film over Clara en mij, die heel toepasselijk de titel Träumerei kreeg. Drie jaar later klonk mijn melodie opnieuw in de filmzalen, ditmaal als de openings- en slotmuziek van de Amerikaanse film Song of Love. Het blijft een grappig idee dat een intiem pianostukje uit mijn dagboek uiteindelijk helemaal in Hollywood op de rode loper is beland.

Een reis naar Moskou

Mijn kleine mijmering groeide zelfs uit tot het vaste toegiftnummer van de beroemde pianist Vladimir Horowitz. Toen hij in 1986 voor een beladen concert terugkeerde naar Moskou, liet hij de hele zaal ademloos luisteren naar precies deze vierentwintig maten. Daarnaast wordt de melodie in Rusland ook gespeeld tijdens plechtige herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je maar hoe een klein muzikaal gebaar voor mijn geliefde Clara uiteindelijk miljoenen mensen over de hele wereld wist te troosten.