Honderd jaar dutten bij Sleeping Beauty Waltz van Tchaikovsky
De achtergrond

Een sprookje op bestelling

In mei 1888 klopte Ivan Vsevolozhsky, de directeur van de keizerlijke theaters in Saint Petersburg, bij mij aan met het idee voor een nieuw ballet. Hij had zelf het verhaal geschreven op basis van het beroemde sprookje van Charles Perrault en zocht nu iemand die er muziek bij wilde maken. Samen met zijn balletmeester Marius Petipa had hij de hele voorstelling al tot in de kleinste details in zijn hoofd zitten. Ik hoefde alleen nog maar de noten op papier te zetten, wat natuurlijk makkelijker gezegd is dan gedaan.

Componeren met de stopwatch in de hand

Marius Petipa liet werkelijk niets aan het toeval over en stuurde mij waslijsten vol precieze muzikale instructies. Voor het zesde nummer uit de eerste akte, mijn latere Sleeping Beauty Waltz, wist hij al precies hoe de dans voor het verjaardagsfeest van Princess Aurora eruit moest zien. Hij schreef mij soms bijna tot op de maat nauwkeurig voor wat hij nodig had, alsof ik een kleermaker was die een jas op de millimeter moest afspelden. Gelukkig hield ik wel van die duidelijke kaders, want binnen zijn strakke wensen kon ik mijn melodieën juist heerlijk vrij laten stromen.

Tussen het Russische platteland en de Europese podia

De eerste schetsen voor deze wals zette ik in januari 1889 op papier in mijn rustige buitenhuis in Frolovskoye, vlak bij Klin. Die landelijke stilte moest ik al snel inruilen voor een lange concertreis door Germany, Switzerland, France en England om mijn eigen werken te dirigeren. Terwijl ik van de ene Europese concertzaal naar de andere reisde, bleven de feestelijke deuntjes voor het ballet steeds door mijn hoofd spoken. Pas toen ik weer veilig terug was op mijn landgoed, kon ik op 25 juni 1889 eindelijk de volledige orkestratie van de Sleeping Beauty Waltz afronden.

Meer dan een gewone boerendans

Op het toneel hoort dit stuk bij een vrolijke scène waarin dorpelingen en jonge hovelingen dansen met rijke bloemenslingers in hun handen. Daarom kreeg het nummer al snel de bijnamen Garland Waltz en Grande valse villageoise, al klinkt mijn muziek eerlijk gezegd veel te chique voor een dorpsplein met modderige laarzen. Ik heb er in B-flat major en onder de aanwijzing Allegro, Tempo di Valse namelijk een grootse en meeslepende dans van 297 maten van gemaakt. Met een duidelijke driedelige opbouw tussen mijn inleiding en het slot krijgt de luisteraar precies genoeg houvast om niet in al die zwierigheid te verdwalen.

Een flinke bezetting in de orkestbak

Om die feestelijke slingers ook in de muziek te laten schitteren, heb ik bijna het hele orkest aan het werk gezet. Naast de strijkers en een flinke groep blazers met onder meer een English horn en twee cornets liet ik ook een heel arsenaal aan slagwerk aanrukken. De tamboerijn, de triangel en het klokkenspel strooien vanaf de zijlijn wat muzikale glitters over de melodie, zoals een kok die op het laatste moment nog wat extra kruiden over een gerecht strooit. Het resultaat is een klank die zo vol en warm is dat sommige critici achteraf zelfs vonden dat mijn muziek bijna te symfonisch was om op te dansen.

Een keizer met weinig woorden

Op 14 januari 1890 zat Tsar Alexander III hoogstpersoonlijk in zijn keizerlijke loge tijdens onze grote generale repetitie in het Mariinsky Theatre. Na afloop liet hij mij bij zich roepen, en ik rekende na al mijn harde werk natuurlijk op een paar mooie, warme complimenten van de vorst. Hij keek mij echter aan en zei alleen maar dat het ballet heel aardig was, alsof ik hem net een kopje lauwe thee had voorgezet. Geleerden vragen zich nog steeds af of hij mijn stijl gewoon niet zo interessant vond, of dat hij politieke moeite had met de manier waarop Ivan Vsevolozhsky het Franse hof van Louis XIV ophemelde.

De zoete wraak van de première

Gelukkig liet het gewone publiek in Saint Petersburg zich de volgende avond, tijdens de officiële première op 15 januari 1890, een stuk minder zuinig horen. Onder leiding van dirigent Riccardo Drigo en met Carlotta Brianza in de glansrol van Princess Aurora werd de avond een klinkende triomf. In tegenstelling tot de moeizame start van mijn Swan Lake in 1877 was The Sleeping Beauty direct een enorm succes aan de kassa. Mijn wals groeide daardoor razendsnel uit tot een vast lievelingsnummer op het repertoire van zowel dansers als orkesten.

Vier handen op één klavier

Nog voor die eerste voorstelling had mijn Moskouse uitgever Pyotr Jurgenson in 1889 al een pianobewerking van Aleksandr Ziloti uitgebracht. Niet lang daarna, in 1890 en 1891, boog de jonge Sergei Rachmaninoff zich onder het toeziend oog van diezelfde Aleksandr Ziloti over mijn partituur. Hij maakte een vierhandige pianoversie van het ballet, zodat twee spelers thuis op één pianobankje samen mijn grote orkestklank konden nabootsen. Dat was voor muziekliefhebbers destijds de enige manier om mijn wals in de huiskamer te horen, al moesten ze op die krappe kruk wel goed op elkaars ellebogen letten.

Een suite waar ik zelf niet meer bij was

Kort na de première, in februari 1890, stelde ik aan mijn uitgever voor om de mooiste nummers uit het ballet te bundelen tot een losse concertsuite. Ik sprak er nog over om die klus aan Aleksandr Ziloti toe te vertrouwen, maar voor mijn dood ben ik er zelf nooit meer aan toegekomen om de definitieve lijst vast te leggen. Pas in december 1899, zes jaar na mijn overlijden, gaf Pyotr Jurgenson zowel de volledige orkestpartituur van het ballet als de vijfdelige suite Op. 66a uit. Niemand weet meer precies wie uiteindelijk de knoop heeft doorgehakt over de indeling, maar mijn Sleeping Beauty Waltz kreeg gelukkig een prachtige plek als het vijfde en laatste deel.

Een tweede jeugd in Amerika

Ruim een halve eeuw later kreeg mijn melodie een tweede leven toen Walt Disney in 1959 zijn eigen tekenfilm van Sleeping Beauty uitbracht. Zijn componist George Bruns nam de muziek van mijn wals uit de eerste akte over en liet Sammy Fain en Jack Lawrence er een Engelse tekst bij schrijven. Zo veranderde mijn Russische balletmuziek opeens in het beroemde lied Once Upon a Dream, dat door een heel nieuwe generatie werd meegezongen. Het blijft een grappig idee dat miljoenen mensen over de hele wereld mijn melodie uit hun hoofd kennen, ook al denken ze bij de eerste noten misschien eerder aan een bioscoop dan aan een theater in Saint Petersburg.