TOCCATA AND FUGUE IN D MINOR VAN BACH
DE LUISTERGIDS
Toccata and Fugue in D minor, BWV 565
Ik ben Bach, en ik ga je hier door mijn luistergids bij de Toccata and Fugue in D Minor leiden. Misschien ken je dit stuk al van horen zeggen, of ben je het ooit ergens tegengekomen zonder te weten wat het was. Ben je benieuwd naar de luistergids van de Toccata and Fugue in D Minor? Ik ben er om je stap voor stap door het stuk te leiden, zodat je hoort wat er gebeurt en waarom het zo blijft hangen. Het is een stuk voor één orgel, en toch klinkt het alsof er een hele ruimte vol muziek om je heen opengaat. Je hoeft er niets voor te weten, want luisteren met open oren is genoeg om te beginnen. Na afloop van de luistergids geef ik je nog een paar manieren om de Toccata and Fugue in D Minor verder te verkennen.
---
Eén speler, één orgel en geen paniek
Ik schreef dit stuk voor orgel solo, dus er zit maar één speler achter het instrument en je hoeft geen orkest te zoeken. Luister daarom naar het orgel als naar een heel gezelschap in één kast, want het kan dreunen als onweer en een tel later bijna fluisteren. Let ook goed op de stiltes, want die horen er net zo goed bij als de noten. Raak je ergens de draad kwijt, houd je dan vast aan de donkere kleur van d-mineur, die het hele stuk een stormachtig randje geeft.Een titel die niks verbergt
De naam zegt gewoon wat je krijgt: een toccata en een fuga, in die volgorde. Een toccata is het losse gedeelte, alsof de speler hardop zit na te denken en zelf nog niet precies weet waar hij uitkomt. Een fuga is juist streng gebouwd, met regels waaraan je kunt horen of de componist zich er wel aan houdt. Met een titel die zo eerlijk de twee helften noemt, hoef ik het voor de rest niet moeilijker te maken dan het is.Twee delen en een coda
Je vraagt je misschien af hoe dit stuk in elkaar zit. Het stuk bestaat uit twee delen, eerst de toccata en daarna de fuga. Helemaal aan het eind komt nog een korte coda, en die heeft de aanduiding Recitativo. Ik loop die onderdelen zo een voor een met je langs, dus je hoeft nu nog niets te onthouden.Deel 1: De toccata, een storm in een kerk
Na die eerste noot en de stilte klinkt de toccata als iemand die in een grote ruimte zijn gedachten laat gaan, soms met snelle vlagen noten en soms met zware akkoorden. Het tempo is hier ruim en vrij, en je hoort de muziek steeds even stilstaan om adem te halen voordat ze verdergaat. Omdat dit deel zo improviserend klinkt, weet je nooit helemaal wat er na de volgende pauze komt, en dat houdt de spanning erin. De stemming blijft donker en dramatisch, alsof het stuk je eerst wil laten voelen hoe groot het instrument is voordat het iets wil vertellen.Deel 2: De fuga, waar iedereen om de beurt mag
Hier wordt het ineens ordelijk, want de fuga heeft vier stemmen die één voor één binnenkomen met hetzelfde korte motief. Luister naar het antwoord op dat motief, want dat staat op de subdominant, en dat is een ongebruikelijke keuze die het geheel net iets eigenzinniger maakt. Naarmate er meer stemmen meedoen wordt het weefsel dichter, en je hoort hoe de muziek zich opbouwt zonder dat er iets nieuws bij hoeft te komen. De losse, wilde sfeer van daarnet is dus ingeruild voor een gespannen soort concentratie, waarin alles uit één idee groeit.De coda, waar het stuk nog even hardop praat
Aan het eind komt een korte coda met de aanduiding Recitativo, een woord dat te maken heeft met zingend spreken. Het tempo verandert hier meerdere keren, alsof de muziek zich telkens bedenkt hoe ze haar slotwoorden wil zeggen. Na de strakke regels van de fuga voelt dat als een spreker die zijn papieren neerlegt en de zaal rechtstreeks toespreekt. Zo sluit het stuk de cirkel, want het eindigt net zo vrij en dramatisch als het begon.Nu mag jij
Nu is het jouw beurt om dit stuk zelf te beleven, dus zet de muziek aan en laat het orgel de ruimte vullen. Misschien denk je tijdens het luisteren even terug aan wat ik je heb verteld: de stilte na de eerste noot, de vier stemmen en het praten aan het eind. Je hoeft niets te herkennen en je mag gewoon meegaan met wat je hoort. Ik hoop dat de reis door mijn Toccata and Fugue in D Minor jou net zo meesleept als mij toen ik eraan werkte.---
Ik hoop dat je net zo graag met mij door de Toccata and Fugue in D Minor hebt gewandeld als ik je erdoorheen heb geleid. Vond je het leuk om deze luistergids te volgen? Voor mij blijft dit stuk een van die composities waar je nooit helemaal klaar mee bent, want je hoort er elke keer weer iets anders in. Er valt nog veel te ontdekken: bewerkingen van onder anderen Ferruccio Busoni en Marcel Dupré laten horen hoe heel anders gekleurd het stuk kan klinken, en je kent de muziek misschien al uit Fantasia of uit The Phantom of the Opera. Niet iedereen is er trouwens zeker van dat ik dit stuk echt zelf heb geschreven, en juist die vraag maakt het zo de moeite waard om verder te kijken. Klik dus gerust op de links hieronder om nog meer over de Toccata and Fugue in D Minor te ontdekken, en luister daarna nog eens, met net iets andere oren.