Tempowisselingen in Boedapest met Hungarian Dance No 5 van Brahms
De luistergids

Vier handen, één piano en een geleend orkest

Als je vandaag naar mijn Hungarian Dance No 5 luistert, hoor je waarschijnlijk een groot orkest, maar ik heb het stuk oorspronkelijk geschreven voor vier handen aan één piano. De beroemde orkestversies die je nu overal hoort zijn namelijk niet door mij gemaakt, maar later bewerkt door Albert Parlow en Martin Schmeling. In mijn eigen versie voor piano vierhandig en de latere uitgave voor solopiano uit 1872 spelen de linker- en rechterhand een voortdurend spel van vraag en antwoord. Wanneer je luistert, moet je vooral letten op hoe de begeleiding een strakke tweekwartsmaat aangeeft, terwijl de hoofdmelodie daar vrij en vurig bovenuit zingt.

Een muzikale herinnering op nummer vijf

De titel van mijn stuk is eigenlijk heel nuchter, want het is simpelweg het vijfde deel uit mijn verzameling van eenentwintig Hongaarse dansen. Ik heb deze bundel dan ook zonder officieel opusnummer uitgegeven onder de aanduiding WoO 1, omdat ik de melodieën niet zelf had bedacht. Voor dit vijfde deel bewerkte ik de csárdás Bártfai emlék van de Hongaarse componist en dirigent Béla Kéler, een titel die zoiets betekent als herinneringen aan Bártfa. Mijn eigen titel verwijst dus rechtstreeks naar de Hongaarse dansstijl die ik zo graag met mijn vriendenkring wilde delen, netjes op volgorde genummerd.

Een muzikale boterham van drie lagen

Voor de opbouw van Hungarian Dance No 5 koos ik niet voor een ingewikkelde sonate of een rondo, maar voor een heldere driedelige vorm die we de ABA-vorm noemen. Dat houdt in dat je eerst een meeslepend hoofdgedeelte hoort, gevolgd door een compleet ander middendeel, waarna het eerste gedeelte gewoon weer terugkeert. Je kunt het een beetje vergelijken met een stevige boterham, waarbij twee hartige sneetjes brood een heel vrolijk en licht beleg omsluiten. In de volgende alinea's neem ik je stap voor stap mee door deze drie delen, zodat je precies weet op welke wendingen je straks kunt letten.

Deel 1: Passie met een hapering

Ik open het eerste deel in een vurig Allegro, dat bij mij op de piano in fis-klein staat en in de orkestversies naar g-klein is verplaatst. De donkere mineurtoonsoort geeft de opening meteen een dramatische en trotse sfeer, die je vanaf de eerste maat bij de kraag grijpt. Halverwege dit deel laat ik de muziek via aanwijzingen als poco più largo ineens flink inhouden, om met in tempo meteen weer op volle snelheid door te gaan. Die plotselinge wisselingen zijn trouwens zo opvallend dat Charlie Chaplin er in 1940 in zijn film The Great Dictator een klant precies op de maat mee wist te scheren.

Deel 2: Zonlicht in de hoogste versnelling

In het tweede deel schakel ik over naar Vivace, wat betekent dat het tempo nog een stukje levendiger en sneller wordt dan in de opening. Tegelijkertijd wissel ik de donkere mineurklank in voor een stralende majeurtoonsoort, namelijk Fis-groot op de piano of G-groot bij het orkest. Het voelt alsof je na een dramatisch gesprek in een donkere kamer ineens de deuren openzet en vol in het warme zonlicht stapt. Ook hier speel ik weer volop met de snelheid, door de melodie soms even plagend te vertragen voordat de dans er weer vrolijk vandoor schiet.

Deel 3: Terug naar het vertrouwde vuur

Na dat zonnige uitstapje keer ik in het derde deel weer volledig terug naar de dramatische opening en de oorspronkelijke mineurtoonsoort. Het tempo gaat weer terug naar het eerdere Allegro, waardoor de trotse en donkere sfeer van het begin meteen weer de overhand krijgt. Omdat je deze melodie en haar plotselinge remsporen inmiddels kent, voelt deze terugkeer een beetje als thuiskomen na een wervelend feest. Ik sluit het stuk vervolgens af met een paar krachtige, besliste klappen, zodat er geen enkele twijfel over bestaat dat de dans echt voorbij is.

Tijd om zelf op de speelkaart te drukken

Nu nodig ik je van harte uit om mijn Hungarian Dance No 5 zelf te gaan beluisteren. Druk op de afspeelknop en laat je lekker meeslepen door alle onverwachte wendingen in de muziek. Houd tijdens het luisteren gerust in je achterhoofd wat ik je net over de opbouw en de tempowisselingen heb verteld. Ik hoop dat je net zoveel plezier beleeft aan deze muzikale reis door mijn Hungarian Dance No 5 als ik destijds had toen ik het stuk op papier zette!