Stilte voor de storm in Mascagni's Cavalleria rusticana Intermezzo
De luistergids

Alleen de zachte krachten aan het werk

Als je straks naar mijn Cavalleria rusticana Intermezzo luistert, kun je je oren wat betreft al het kopergeweld en het slagwerk gerust even op vakantie sturen. Voor dit rustpunt in mijn opera heb ik namelijk alleen de strijkers, een harp en een pijporgel aan het werk gezet. Let vooral op hoe de violen heel gedragen beginnen te zingen, bijna alsof ze je na alle eerdere dorpsruzies op het toneel voorzichtig een glas water aanreiken. Halverwege hoor je hoe de harp en het orgel erbij komen om die melodie nog wat warmer en voller in te kleuren.

Een muzikale adempauze met een simpele naam

De naam Cavalleria rusticana Intermezzo is eigenlijk zo nuchter als het maar kan, want een intermezzo betekent in het theater simpelweg een tussenspel. In mijn oorspronkelijke partituur noemde ik het trouwens ook wel Intermezzo sinfonico, om aan te geven dat het orkest hier helemaal zonder zangers het woord voert. Omdat mensen het stuk zo vaak los in de concertzaal of in films horen, denken velen dat het een opening of juist een slotstuk is, maar het zit dus gewoon op tweederde van mijn eenakter. Later heeft onder anderen Piero Mazzoni er een gewijde tekst onder gezet en sindsdien kennen veel luisteraars mijn melodie ook onder de bijnaam Ave Maria.

Achtveertig maten zonder ingewikkelde omwegen

Het kiezen van de vorm voor mijn Cavalleria rusticana Intermezzo was voor mij geen wiskundige puzzel met strenge regels zoals bij een sonate of een rondo. Ik heb gekozen voor één kort, doorlopend orkeststuk van maar 48 maten dat precies past bij het lege Siciliaanse dorpsplein waar je met open doek naar kijkt. In de volgende alinea's loop ik die opbouw stap voor stap met je door, van de ingetogen start tot het grote, meeslepende vervolg. Zo weet je straks precies hoe dit korte rustmoment in elkaar zit voordat het verhaal op het podium weer ontspoort.

Deel 1: Ademhalen op een leeg dorpsplein

In dit eerste deel zet ik het stuk in een vriendelijke F-groot en een rustige driekwartsmaat, onder de tempoaanduiding Andante sostenuto. Dat betekent dat de muziek kalm en gedragen voorbijtrekt, als een zachte bries over de verlaten straatstenen terwijl de dorpelingen binnen in de kerk paasviering houden. De strijkers spelen hier in hun eentje een rustige, troostrijke melodie die na alle voorgaande jaloezie en ruzies voor een bijna tastbare stilte zorgt. Je voelt meteen dat de spanning even helemaal wegebt, al blijft er onderhuids een lichte weemoed hangen.

Deel 2: Hulp vanuit de dorpskerk

Voor het tweede gedeelte blijft het gedragen tempo in F-groot gewoon staan, maar de stemming wordt ineens een stuk rijker en plechtiger. Vanuit de coulissen laat ik nu het pijporgel uit de kerk meespelen, terwijl de harp er zachte, kabbelende klanken doorheen weeft. De strijkers pakken een nog bredere, hoog opstijgende melodie op die zo vol overgave klinkt dat het publiek bij de première in Rome in mei 1890 direct om een toegift riep. Na die grote opbloei laat ik de muziek heel zachtjes uitdoven, precies op tijd voordat de dorpelingen de kerk weer uitkomen en het fatale messengevecht losbarst.

Nu jij en de afspeelknop

Nu is het tijd om zelf naar mijn Cavalleria rusticana Intermezzo te gaan luisteren. Druk op de afspeelknop, leun achterover en laat die kalme golf van strijkers, harp en orgel rustig over je heen spoelen. Houd onderweg gerust in je achterhoofd wat ik je net over dat verlaten plein en die dreigende afloop heb verteld. Ik hoop dat je net zoveel plezier beleeft aan deze korte muzikale reis als ik destijds bij het schrijven in Cerignola!