Duizend-en-een nachten met Rimsky-Korsakovs Scheherazade
II. The Kalendar Prince
Scheherazade, Op. 35
Ik ben Rimsky-Korsakov, en ik leg je graag II. The Kalendar Prince uit, het tweede deel van mijn Scheherazade. Je hoort hoe een klagende solofagot door een trombone wordt onderbroken, waarna een levendige dans losbarst, en die plotselinge omslag maakt dit deel de moeite waard. Hoe je onze stukken herkent zodra ze klinken, leer je hier ook van mij en mijn collega-componisten, dus ga naar de Trainer en probeer het zelf.
---
Dezelfde melodie, steeds in een ander jasje
Als je nog nooit klassieke muziek hebt gehoord, hoef je bij II. The Kalendar Prince maar op één ding te letten: de klagende melodie waarmee het deel begint. Een solofagot speelt haar boven de bassen, en na een paar keer horen kun je haar bijna meezingen. Daarna komt dezelfde melodie steeds terug terwijl alles eromheen verandert, want ik varieer in dit deel vooral de begeleiding en nauwelijks de melodie zelf. Het is een beetje alsof een goede bekende telkens een andere jas aantrekt, en jij hem toch elke keer aan zijn gezicht herkent.Een prins zonder vast adres
Toen ik Scheherazade schreef, dacht ik voor de delen eerst aan eenvoudige namen: Prelude, Ballade, Adagio en Finale. Daarna koos ik titels uit de Duizend-en-een-nacht, mede op advies van onder anderen Anatoly Lyadov, en zo kreeg dit deel zijn naam. Welk verhaal ik precies in gedachten had, weet niemand zeker, want er komt in die vertellingen meer dan één Prince Kalendar voor. In een latere uitgave liet ik de titels weer weg, omdat ik wilde dat je luistert naar sprookjesachtige muziek met een oosterse kleur en niet naar een vast programma.Geen sonate, geen rondo, wel een thema met kapsones
Voor de vorm van II. The Kalendar Prince koos ik een thema met variaties in een opzet van drie delen, en dus geen sonate en geen rondo. Het deel staat in B mineur, en in de variaties verandert vooral de begeleiding, terwijl de melodie herkenbaar blijft. De partituur geeft zes tempo-aanduidingen: Lento, Andantino, Allegro molto, Vivace scherzando, Moderato assai en Allegro molto ed animato. Daaruit haal ik zes onderdelen, en die loop ik hierna een voor een met je langs.Onderdeel 1: Lento, even op adem komen
Het deel opent in Lento, een langzaam tempo waarin niemand zich haast. De klank is donker en ernstig, en dat past bij B mineur. Hier hoor je de solofagot met zijn klagende melodie boven de bassen, en dat is het thema waar het hele deel om draait. Neem de vorm van die melodie goed in je op, want je hebt haar straks nodig.Onderdeel 2: Andantino, de melodie gaat wandelen
In het Andantino komt er wat meer beweging in de muziek, rustig nog, maar niet langer stilstaand. Het thema laat zich opnieuw horen, nu met een andere begeleiding eronder, en dat is precies waar ik met de variaties mee speel. De stemming blijft peinzend, als van iemand die een lang verhaal op zijn gemak uitspreidt. Dit is het rustige begin waartegen de rest van het deel zich afzet.Onderdeel 3: Allegro molto, een gast die niet wacht op zijn beurt
Dan breekt het Allegro molto aan, en het tempo springt ineens omhoog. Een trombone onderbreekt het verhaal en zet een levendige dans in gang, ongeveer zoals iemand die midden in een gesprek op tafel klimt. De droefheid van daarnet maakt plaats voor energie en ritme. Je hoort hier duidelijk hoe een verandering in tempo en stemming het verhaal een andere kant op stuurt.Onderdeel 4: Vivace scherzando, de muziek houdt je voor de gek
Het Vivace scherzando is levendig en speels, want scherzando betekent zoiets als schertsend. Ik laat het orkest hier met lichte, springerige klanken stoeien, alsof de muziek je iets wil laten geloven en dan toch iets anders doet. De zwaarmoedige fagot lijkt ver weg, al blijft het thema op de achtergrond aanwezig. Luister hier vooral naar de luchtigheid, want ze vormt het grootste contrast met het begin.Onderdeel 5: Moderato assai, de rust keert terug
In het Moderato assai zakt het tempo naar een gematigd, rustiger niveau. De uitgelaten dans van daarnet is voorbij, en de muziek klinkt weer gedragen en vertellend. Je merkt dat de begeleiding opnieuw anders is dan eerder, terwijl het thema nog steeds herkenbaar blijft. Zo krijg je even de tijd om op adem te komen voordat het deel zijn laatste stuk ingaat.Onderdeel 6: Allegro molto ed animato, vol gas naar het einde
Het laatste onderdeel, Allegro molto ed animato, is snel en bezield, en het deel stormt nu op zijn slot af. De energie uit de dans komt terug, maar nu is ze groter en meeslepender. Het orkest speelt vol kleur en ritme, en alles wat je onderweg hebt gehoord, krijgt hier zijn laatste draai. Als je het thema van de fagot onderweg bent kwijtgeraakt, geeft dat niet, want dit slot laat je vooral de beweging voelen.Nu is het jouw beurt
Ik nodig je nu uit om II. The Kalendar Prince zelf te beleven: druk op play en laat de muziek over je heen komen. Houd tijdens het luisteren in je achterhoofd wat we hebben besproken, zoals de klagende fagot, de trombone die de dans begint en de melodie die steeds van begeleiding wisselt. Je hoeft niets te herkennen om ervan te genieten, maar het maakt de reis wel een stuk leuker. Ik hoop dat je dit deel van mijn Scheherazade net zo spannend vindt als ik het vond toen ik het schreef.---
Heb je genoten van deze luistergids bij II. The Kalendar Prince uit Scheherazade? Ik hoop dat je de klagende fagot, de dans van de trombone en de steeds wisselende begeleiding nu met andere oren hoort. Zo'n deel krijgt pas echt kleur als je het een paar keer achter elkaar luistert, en elke keer valt je weer iets op wat je eerder miste. Er valt in Scheherazade nog veel meer te ontdekken, want ook de andere delen hebben hun eigen verhalen, melodieën en klanken. Klik dus gerust op de links hieronder om verder te verkennen wat er in Scheherazade nog te horen is. Neem er de tijd voor, en laat de muziek zelf vertellen wat ik er in woorden maar half in kwijt kan.