Duizend-en-een nachten met Rimsky-Korsakovs Scheherazade
De achtergrond
Scheherazade, Op. 35
Ik ben Rimsky-Korsakov, en dit is het verhaal achter mijn Scheherazade. Je leest hoe ik Scheherazade in de zomer van 1888 schreef in een datsja aan een meer bij Luga, en hoe daar een muzikaal verhaal over zeeën en sultans vorm kreeg. Ga daarna gerust aan de slag met de Trainer , want daar leren mijn collega-componisten en ik je ook onze stukken te herkennen zodra je ze hoort.
---
Van echte golven naar golven van strijkers
Ik begon mijn loopbaan niet in een concertzaal, maar bij de Russische marine. Pas daarna werd ik musicus, en later werd ik vooral bekend om mijn opera's. Uiteindelijk stond ik zelfs aan het hoofd van het conservatorium in Sint-Petersburg. Wie eerst over echte zeeën vaart en daarna over muzikale zeeën schrijft, is dus nog steeds op het water bezig.Eerst het werk van een vriend afmaken
In de winter van 1887 op 1888 had ik mijn handen vol aan de opera Prince Igor van Borodin, die onaf was achtergebleven. Ik heb die opera voltooid en georkestreerd, en dat kostte me al mijn tijd. Mijn eigen idee voor een orkestwerk moest daarom wachten tot de zomer. Zo kreeg Scheherazade een rustig begin: niet in een drukke stad, maar op het moment dat mijn bureau eindelijk leeg was.Een zomerhuis aan een meer
Ik schreef de partituur tussen 4 juni en 7 augustus 1888, dus in nog geen twee maanden. Dat gebeurde in het zomerhuis Glinki-Mavriny in Nyezhgovitsy, aan het Cherementets-meer bij Luga. Dat huis bestaat niet meer, want de Duitsers hebben het in de Tweede Wereldoorlog verwoest. In dezelfde zomer schreef ik de Russian Easter Festival Overture, en die twee horen bij mijn laatste pure orkestwerken voordat ik bijna twintig jaar vooral opera's ging schrijven.Vier titels die ik weer inpakte
Eerst had ik voor de delen heel nuchtere namen bedacht: Prelude, Ballade, Adagio en Finale. Na advies van onder anderen Anatoly Lyadov koos ik toch titels uit Duizend-en-een-nacht. In een latere uitgave heb ik die titels weer weggehaald. Ik wilde dat je er vooral sprookjesachtige muziek met een oosters tintje in hoorde, en niet een vast verhaal dat je precies moest volgen.Vier hoofdstukken zonder bladzijdenummers
Een symfonische suite bestaat uit delen, en zo'n deel is te vergelijken met een hoofdstuk in een boek: het heeft een eigen sfeer, het eindigt, en dan begint er iets nieuws. In I. The Sea and Sinbad's Ship zit het openingshoofdstuk vol beweging en avontuur, en II. The Kalendar Prince is een grillig sprookje dat steeds van stemming wisselt. III. The Young Prince and The Young Princess is het eenvoudigste deel, met een warme, wiegende liefdesmelodie die je meteen kunt meezingen. IV. Festival at Baghdad is het slothoofdstuk, waarin ik terugkijk op wat eerder gebeurde voordat de rust terugkeert.Oosters, maar uit eigen koker
Veel mensen denken dat ik echte Arabische melodieën heb gebruikt. In mijn eerdere werk Antar deed ik dat wel, maar in Scheherazade komen de oosters klinkende ideeën uit mijn eigen hoofd. Welke verhalen ik bij de delen voor ogen had, is ook niet helemaal zeker, want er komt in Duizend-en-een-nacht meer dan één Prince Kalendar voor. Een luisteraar mag dus gerust zijn eigen sprookje kiezen, en ik heb er nooit bezwaar tegen gehad.Een orkest met een volle gereedschapskist
Dat het stuk zo geliefd is geworden, komt door de kleurrijke orkestratie, de frisse melodieën, de levendige ritmes en de directe toon. Ik gebruik de houtblazers royaal, met ook een piccolo en een althobo, die in het Engels cor anglais heet. Het slagwerk krijgt veel te doen: tamboerijn, triangel, bekkens en een tam-tam die het geheel af en toe laat nagalmen. Samen met de harp en de strijkers ontstaat zo een klank waarin elk instrument zijn eigen kleur mag laten zien, zoals een schilder die geen enkele verftube ongebruikt laat.Een première met een datumprobleem
Op 28 oktober 1888 werd Scheherazade voor het eerst gespeeld in Sint-Petersburg, en ik stond zelf voor het orkest. In sommige programmaboekjes lees je een andere datum, zoals 9 november of 15 december 1888. Die van 28 oktober is het best onderbouwd, en 9 november is misschien dezelfde dag volgens de nieuwe kalender, maar zeker weten doet niemand het. De partituur verscheen bij uitgever Belaieff in Leipzig, waar de uitgave van 1889 vandaan komt.Een ballet waar mijn weduwe niets van moest hebben
Op 4 juni 1910 ging in de Opéra Garnier in Parijs een ballet van Michel Fokine in première, gedanst door de Ballets Russes op mijn muziek. Léon Bakst ontwierp de aankleding, en Nijinsky en Ida Rubinstein dansten de hoofdrollen. Mijn weduwe protesteerde tegen het ballet, en dat verbaast me niet helemaal. Er gaan verhaaltjes over wat Nijinsky precies op het toneel deed, maar die zijn nooit goed onderbouwd, dus ik laat ze liever rusten.Het stuk dat bleef rondreizen
Het Boston Symphony speelde Scheherazade voor het eerst op 17 april 1897, onder leiding van Emil Paur. Prokofiev schreef in 1926 een Fantasia voor piano op mijn muziek, en Kreisler maakte vioolbewerkingen van het tweede en derde deel. Gene Kelly gebruikte de muziek in zijn film Invitation to the Dance. Tegenwoordig hoor je het ook vaak bij kunstschaatsen, waar schaatsers op mijn golven en sprookjes over het ijs glijden.---
Zo kom ik aan het einde van het verhaal achter mijn Scheherazade. Heb je genoten van het verhaal achter dit werk? Ik hoop dat je nu iets meer hoort dan alleen mooie melodieën: een sultan die dreigt, een verteller die zich niet laat afschrikken, en een orkest dat daar kleur aan geeft. Het mooie is dat ik de titels van de delen later uit de partituur haalde, zodat jij zelf mag bedenken welke sprookjes je hoort. Daar blijft dus altijd ruimte voor je eigen fantasie. Er valt nog veel meer te ontdekken aan Scheherazade. Denk aan de ballet-uitvoering in Parijs in 1910, aan de manier waarop schaatsers de muziek gebruiken, of aan wat de verschillende delen je vertellen als je er in rust naar luistert. Klik gerust op de links hieronder om verder op ontdekking te gaan in mijn Scheherazade. Misschien hoor je bij de volgende keer weer iets wat je eerder niet opviel.