Zingen onder het raam bij Schuberts Serenade (Ständchen)
De luistergids
Ständchen ("Leise flehen meine Lieder"), No. 4 of Schwanengesang, D. 957
Ik ben Schubert, en dit is de luistergids bij mijn Serenade (Ständchen). Je hoort hoe de hoop in dit nachtelijke lied even oplicht in D majeur, om aan het slot weer terug te zakken in d-mineur. Wil je ontdekken of je onze muziek herkent zodra je haar hoort, dan leren mijn mede-componisten en ik je dat op deze site, en de Trainer wacht al op je.
---
Eerst je oren, dan je Duits
Dit is een lied voor één zanger en één piano, dus je hoeft maar op twee dingen tegelijk te letten. Luister eerst naar de piano, die onder de hele zang een zacht, tokkelend patroon blijft houden, en laat de stem daar daarna bovenop komen. Je hoeft geen woord Duits te verstaan om te horen of de zanger hoopt of twijfelt, want dat zit in de klank van zijn stem en in de toonsoort. Hoor je dit stuk ooit zonder zanger, dan is dat meestal de bewerking van Liszt voor piano solo, die vanaf het begin populair was als toegift.Waarom ik dit een Ständchen noem
Het woord Ständchen betekende oorspronkelijk een lied dat je staand zingt, dus je moet je een man voorstellen die buiten staat, in het donker, onder het raam van zijn geliefde. Dat past bij de tekst van Ludwig Rellstab, een dichter en muziekcriticus die dit gedicht schreef tussen 1821 en 1824 en het in 1827 in Berlijn liet verschijnen. Een serenade denk je al snel als iets rustigs en zoets, maar mijn Ständchen is eerder angstig en vol verlangen. Wie 's nachts onder een raam staat te zingen, weet nooit of er een gezicht verschijnt of een emmer water, en dat onzekere hoor je in elke maat.Geen sonate, geen rondo, gewoon een lied met een plan
De vorm kiezen was een avontuur, want ik wilde geen strak schema maar de woorden van Rellstab laten bepalen waar de muziek heen ging. Het gedicht heeft vijf coupletten, en die heb ik niet gewoon op rij gezet maar herschikt. Zo krijg je drie delen: een begin in d-mineur, een middenstuk waarin de muziek zich opent naar D majeur en een slot met nieuwe muziek. Ik loop ze hieronder één voor één met je langs, dus je hoeft niets te onthouden.Deel 1: Een zanger op de stoep
Het lied begint in d-mineur, en meteen hoor je dat dit geen vrolijk begin is. De zanger smeekt zacht, bijna fluisterend, alsof hij bang is de buren wakker te maken. De piano houdt onder zijn stem de beweging gaande, zodat er een rusteloosheid blijft meelopen die niet weggaat. Alles klinkt hier ingehouden en gedempt, want de spanning moet eerst opbouwen voordat er iets kan gebeuren.Deel 2: De hoop steekt even haar neus om de hoek
In het middenstuk zingt de dichter over zijn hoop dat hij bij zijn geliefde mag zijn, en precies daar verandert de toonsoort van d-mineur naar D majeur. Je hoort dat als een zachte opening: dezelfde zanger en dezelfde piano, maar de klank wordt warmer en lichter. Twee coupletten laat ik hier op dezelfde muziek zingen, als iemand die zijn vraag nog een keer stelt voor het geval ze hem de eerste keer niet hoorde. Het is geen zekere overwinning, maar wel de plek in het lied waar de nacht even minder zwaar aanvoelt.Deel 3: Terug in het donker
Voor het laatste couplet schreef ik andere muziek, zodat het slot geen herhaling is maar echt een afsluiting. Het lied keert terug naar d-mineur en eindigt ook daar, dus de hoop uit het midden wordt niet bevestigd. Of de geliefde ooit het raam opent, weet niemand, want ik laat dat bewust open. Daardoor blijft de nacht nog even in je hoofd hangen als de piano allang is gestopt.Nu is het jouw beurt
Nu mag je het zelf beleven: druk op play en laat het lied over je heen komen. Denk onderweg misschien terug aan wat we samen hebben besproken, zoals de piano onder de stem en het moment waarop d-mineur naar D majeur schuift. Let aan het eind ook op hoe de muziek weer in d-mineur terugkeert, nadat de hoop even had mogen klinken. Ik hoop dat je de reis door mijn Serenade (Ständchen) net zo spannend vindt als ik hem vond toen ik hem schreef.---
Zo kom je aan het einde van mijn Serenade (Ständchen), en ik hoop dat je het fijn vond om te ontdekken wat er in dit lied te horen valt. Misschien merk je nu dat een lied van nog geen paar minuten zich bij elke keer luisteren anders laat horen. De angst en het verlangen die ik in die nacht heb gelegd, blijven je opvallen zodra je weet waar je op moet letten. Er is nog veel meer te ontdekken aan dit stuk, bijvoorbeeld hoe andere musici het hebben bewerkt en hoe zij het op hun eigen instrument laten klinken. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen over mijn Serenade (Ständchen). Misschien hoor je 's avonds, als het stil is, straks de gitaar onder het raam weer net iets duidelijker.