AIDA VAN VERDI
HET VERHAAL IN HET KORT

Aida ontcijferd: liefde, oorlog en een heel groot decor

Aida speelt zich af in het oude Egypte en bestaat uit vier akten, en het draait om een prinses die haar vaderland en haar geliefde niet allebei kan houden. Het onderwerp, een verhaal uit de oudheid, werd voor mij voorbereid door de Egyptoloog Auguste Mariette, en in augustus 1870 begon ik aan de muziek. In het hart van het verhaal zit een knoop van drie mensen: de gevangene Aida, de generaal Radamès en Amneris, die diezelfde generaal voor zichzelf wil. Wat volgt is een liefdesdriehoek met een oorlog erachter, een triomfstoet in het midden en een slot dat nog lang in je hoofd blijft hangen.

Wie is wie in dit Egyptische kluwen

Aida is een Ethiopische prinses die als gevangene in Egypte leeft, en dat is meteen haar probleem, want ze houdt van Radamès, de generaal van het leger dat haar volk bestrijdt; ik schreef haar voor een sopraan en gaf haar muziek die hoopt en rouwt tegelijk, omdat elke keuze haar iets kost.
Radamès is de Egyptische generaal die het leger tegen Ethiopië aanvoert, een tenor met heldenmoed en een verliefd hart; hij moet kiezen tussen zijn plicht als aanvoerder en zijn liefde voor Aida, en die twee botsen uiteindelijk zo hard dat hij er zijn leven voor geeft.
Amneris is een mezzosopraan die op Radamès verliefd is en ontdekt dat zijn hart bij Aida ligt; haar trots, jaloezie en later ook spijt houden de opera in beweging, want haar list in de tweede akte en haar wanhopige poging hem te redden in de vierde zijn de scharnieren van het verhaal.
Amonasro is de koning van Ethiopië en de vader van Aida, een bariton, die vermomd tussen de krijgsgevangenen opduikt en Aida aan de oever van de Nijl onder druk zet om van Radamès de route van het leger te achterhalen; hij is de man die liefde, vaderland en verraad aan elkaar knoopt.

Akte 1: een oorlogsverklaring en drie harten in de knoop

Nieuws van het front: Radamès, een Egyptische bevelhebber, hoort van de oorlog met Ethiopië, en meteen weet je dat dit verhaal niet in een rustig paleis blijft, want elke beslissing die nu valt, raakt ook de gevangene van wie hij houdt.
Een driehoek zonder uitweg: Radamès houdt van de tot slaaf gemaakte Aida, Amneris houdt van Radamès, en Aida staat daar als gevangene van een land dat tegen haar eigen volk ten strijde trekt, waardoor elke blik in deze akte meteen een heimelijke betekenis krijgt.
De koning wijst zijn man aan: de koning verklaart de oorlog en benoemt Radamès tot aanvoerder van het leger, wat voor hem een grote eer is en voor Aida een nachtmerrie, omdat de man van wie zij houdt nu moet uittrekken tegen haar eigen volk.
Een aria vol verlangen: in Celeste Aida zingt Radamès zacht en vol bewondering over zijn liefde voor haar, en daarmee hoor je zijn hart spreken midden in een akte vol oorlogsnieuws, alsof iemand in een vergaderzaal ineens het raam openzet.

Akte 2: een stoet, een list en een verloving die niemand wilde

Een list met een vriendelijk gezicht: Amneris laat Aida met een list bekennen dat zij van Radamès houdt, en dat gesprek is zo fijn gebouwd dat de ene vrouw zich verspreekt terwijl de andere al weet wat ze wilde horen, waardoor de rivaliteit voor het eerst openlijk wordt.
De stoet komt thuis: na de overwinning keert het leger terug, het koor zingt Gloria all'Egitto en de hele scène groeit uit tot een feest van klank en pracht, terwijl onder die feestvreugde de Ethiopische gevangenen staan te wachten op hun lot.
Een gevangene met een geheim: tussen de Ethiopische krijgsgevangenen die worden voorgeleid staat Amonasro in vermomming, en omdat het hof niet weet wie hij is, loopt daar een man rond die in het volle licht onzichtbaar blijft, wat de spanning in de feestelijke scène langzaam opdrijft.
Een beloning met een prijs: Radamès pleit voor de vrijheid van de gevangenen, en de koning maakt hem daarna tot zijn opvolger en verlooft hem met Amneris, een eer die op papier geweldig oogt, maar voor Radamès en Aida het begin van een nog veel diepere ellende is.

Akte 3: een rivier, een verlangen en een verraad

Een nacht aan de Nijl: de derde akte speelt zich af aan de oever van de rivier, en ik laat het orkest daar zo stil en doorschijnend klinken dat je bijna het water voelt stromen, een verademing na de pracht en de menigte van de tweede akte.
Heimwee in een aria: Aida zingt O patria mia, een lied vol verlangen naar het land dat ze waarschijnlijk nooit meer terugziet, en omdat haar stem hier alleen staat, zonder koor of leger, hoor je hoe klein een mens is die tussen twee loyaliteiten staat.
Een druk die geen nee accepteert: Amonasro dwingt zijn eigen dochter Aida om van Radamès de route van het leger los te krijgen, en wat hij van haar vraagt is geen kleinigheid, want zij moet haar geliefde gebruiken om haar volk te redden, en dat kan niet zonder iemand te verraden.
Het verraad en de val: Radamès vertelt de route van het Egyptische leger, Amonasro maakt zich bekend en Radamès wordt als verrader gearresteerd, zodat de held van de vorige akte binnen enkele minuten een gearresteerde man is, gevangen door zijn eigen woorden.

Akte 4: een grafsteen op het slot

Een poging tot redding: Amneris probeert Radamès te redden, want hoe verbitterd ze ook is, ze wil hem, ondanks alles, niet zien verdwijnen, en daardoor wordt de laatste akte een zwaar gevecht tussen wat zij wil en wat Radamès zelf toelaat.
Een nee dat alles kost: Radamès weigert de beschuldiging te ontkennen, ook al zou hij daarmee zijn leven kunnen redden, en daarom wordt hij veroordeeld om levend begraven te worden, een straf die zo stil is dat je bijna vergeet adem te halen.
Twee mensen in een graftombe: Aida heeft zich verborgen in de grafkelder waar Radamès levend wordt begraven, zodat hij niet alleen sterft, en zij kiest daarmee voor hem boven haar eigen toekomst en boven alles wat ze daarbuiten nog had, wat de scène zowel hartverscheurend als vreemd rustig maakt.
Afscheid in zachte klanken: het slotduet O terra addio laat beide geliefden afscheid nemen van de aarde, en het einde van de opera klinkt daardoor meer als een zucht van verlichting dan als een noodlot.

Een première waar mijn stoel leeg bleef

De eerste uitvoering van Aida vond plaats op 24 december 1871 in het Khedivial Opera House in Caïro, en ik was daar zelf niet bij. Giovanni Bottesini stond voor het orkest, nadat de eerste datum, januari 1871, was uitgesteld door de Frans-Pruisische oorlog en het beleg van Parijs. Op 8 februari 1872 volgde de Italiaanse première in La Scala in Milaan, waar het publiek mijn Egyptische verhaal eindelijk op eigen bodem hoorde. Binnen vijf jaar na de eerste uitvoering stond Aida in Europese hoofdsteden en in New York, en zo veroverde het verhaal van die prinses, verscheurd tussen vaderland en liefde, de halve wereld.