Onder de wol met Lullaby (Wiegenlied) van Brahms
De achtergrond

Van grote koormuziek naar de kinderkamer

In het voorjaar van 1868 vierde ik in Bremen net mijn eerste grote internationale triomf met de première van A German Requiem. Ik was vijfendertig jaar oud en stond op het punt om me voorgoed in Wenen te vestigen. Midden in die drukke tijd kreeg ik het vrolijke nieuws dat mijn vrienden Arthur en Bertha Faber daar hun tweede zoontje hadden gekregen. Na al die zware koormuziek leek het me een verademing om iets kleins en huiselijks op papier te zetten voor de kleine Hans Faber.

Oude herinneringen uit Hamburg

Bertha heette vroeger Bertha Porubsky, en ik kende haar al uit de tijd dat ze als jong meisje meezong in mijn vrouwenkoor in Hamburg. Ik had destijds een flinke zwak voor haar, al weet achteraf eigenlijk niemand meer zeker of het nu een serieuze kalverliefde was of gewoon een vrolijke flirt. Wat ik me nog wel haarscherp herinnerde, waren de gezellige avonden waarop ze met veel plezier Oostenrijkse liedjes voor me zong. Daarom besloot ik in juli 1868, terwijl ik in Bonn verbleef, om geen gewone rammelaar te sturen maar een persoonlijk kraamcadeau te componeren.

Een muzikaal geheimpje in de piano

Een van de stukjes die Bertha vroeger zo graag voor me zong, was S'is anderscht, een charmant walsduet van Alexander Baumann. Ik nam de melodie van dat oude walsje en verwerkte die als een verborgen tegenmelodie in de licht verschoven ritmes van de pianobegeleiding. Daarbovenop schreef ik in driekwartsmaat een nieuwe, rustige zanglijn die voor de luisteraar aanvoelt als een wieg die zachtjes heen en weer beweegt. Zo ontstond er een heimelijk muzikaal onderonsje voor de ouders, verpakt in een slaapliedje dat ik de aanwijzing Zart bewegt meegaf.

Een bescheiden groet op het titelblad

Voor een betaalde opdracht had ik zoiets persoonlijks natuurlijk nooit geschreven, want dit was puur bedoeld voor hun eigen huiskamer. Toen mijn uitgever N. Simrock het stuk in november 1868 in Berlijn uitbracht, wilde ik die intieme sfeer dan ook graag bewaren. Het verscheen als het vierde lied in mijn bundel Fünf Lieder, maar op de bladmuziek liet ik alleen de korte opdracht An B. F. in Wien drukken. Buitenstaanders lazen daar gewoon overheen, maar Arthur en Bertha wisten bij de eerste noot in Es-majeur meteen wat ik bedoelde.

Geleende woorden voor het slapengaan

Voor de tekst van mijn Lullaby (Wiegenlied) hoefde ik zelf gelukkig geen letter te verzinnen, want dichten liet ik liever aan anderen over. Ik pakte voor het eerste couplet een oud Duits volksgedicht uit Des Knaben Wunderhorn, de bekende verzameling van Achim von Arnim en Clemens Brentano. Die eerste uitgave uit 1868 had trouwens alleen dat ene couplet, dat begint met de beroemde woorden Guten Abend, gut' Nacht. Pas later voegde ik er een tweede strofe aan toe, die al in 1849 was geschreven door Georg Scherer en waarin de engeltjes ook nog even langskomen.

Zestien maten zijn meer dan genoeg

Muzikaal hield ik het liedje heel overzichtelijk, zodat ook een vermoeide ouder aan het eind van de dag er niet over zou struikelen. Het hele stuk bestaat uit slechts zestien maten muziek die je voor elk couplet precies hetzelfde herhaalt. Sommige mensen dachten later dat ik die eenvoudige opzet voor mijn eigen kroost had bedacht, maar ik ben nooit getrouwd en heb zelf geen kinderen gekregen. Blijkbaar hoef je niet zelf midden in de nacht naast een bedje te staan om te snappen dat een slaapliedje niet te ingewikkeld moet zijn.

Van de kinderkamer naar de concertzaal

Hoewel het liedje dus aan een wieg begon, duurde het niet lang voordat het ook op het grote podium te horen was. Op 22 december 1869 klonk het voor het eerst in het openbaar tijdens een concert in Wenen. Zangeres Luise Dustmann nam die avond de zangpartij voor haar rekening, en niemand minder dan mijn dierbare vriendin Clara Schumann zat achter de piano. Het is toch een grappig idee dat een zaal vol keurig geklede volwassenen ademloos zat te luisteren naar een liedje dat eigenlijk bedoeld was om bij in slaap te vallen.

Een liedje voor stoute kinderen

Na die eerste uitvoering ging het hard en werd het kleine werkje tot mijn eigen verbazing een van mijn grootste successen. Mijn uitgever Simrock zag zijn kans schoon en bracht de ene na de andere bewerking uit voor allerlei verschillende instrumenten. Ik schreef hem op een gegeven moment droogjes dat hij er net zo goed een versie in mineur bij kon drukken, speciaal voor stoute kinderen of zieke vaders. Gelukkig heeft hij dat advies niet opgevolgd, al bleven de gewone uitgaven als warme broodjes over de toonbank gaan.

Een melodie met vele namen

Door die enorme verspreiding kreeg het stuk in het buitenland al snel allerlei bijnamen die ik zelf nooit op mijn papier had gezet. In de Engelstalige wereld kent bijna iedereen het inmiddels als Brahms's Lullaby of simpelweg als Cradle Song. Anderen noemen het liever bij de vertaalde openingszin Good evening, good night, wat natuurlijk net zo duidelijk is. Hoe ze het ook noemen, het blijft in de kern gewoon datzelfde eenvoudige liedje uit mijn Op. 49.

Van concertvleugel tot speeldoosje

Lang na mijn tijd bleef de melodie op de meest onverwachte plekken opduiken, ver weg van de Weense salons. Zo maakte Percy Grainger er in 1922 een rijke bewerking van voor solopiano in zijn reeks Free Settings of Favorite Melodies, en zong Frank Sinatra het in 1945 zelfs in de film Anchors Aweigh. Maar het mooiste vind ik eigenlijk dat het liedje wereldwijd in talloze speeldoosjes en mobielen boven echte wiegjes is beland. Zo doet mijn muzikale cadeautje voor de kleine Hans vandaag de dag nog precies waarvoor ik het ooit in Bonn heb opgeschreven.