Onder de wol met Lullaby (Wiegenlied) van Brahms
De luistergids

Twee muzikanten bij het voeteneind

Hoewel je mijn Lullaby (Wiegenlied) tegenwoordig uit allerlei opwindbare muziekdoosjes boven babybedjes hoort komen, schreef ik het oorspronkelijk heel eenvoudig voor één zangstem en een piano. Als je straks luistert, moet je eens opletten hoe de piano niet zomaar wat akkoorden aanslaat, maar met een licht hinkend ritme precies de beweging van een schommelende wieg nabootst. Daarboven zweeft de zangstem als een geruststellende ouder die met een rustige ademhaling probeert om een klaarwakker kind eindelijk naar dromenland te krijgen. Je hoeft alleen maar achterover te leunen en te luisteren hoe die twee samenwerken, waarbij de piano het houtwerk van de wieg in beweging houdt en de zanger het eigenlijke verhaaltje vertelt.

Geen hogere wiskunde op het titelblad

De naam Lullaby (Wiegenlied) is eigenlijk de meest praktische titel die ik kon bedenken, want een Wiegenlied is in mijn moedertaal nu eenmaal niets anders dan een liedje voor bij de wieg. Ik bracht het in november 1868 via mijn uitgever N. Simrock in Berlijn uit als het vierde nummer van mijn bundel Fünf Lieder, Op. 49, met boven de noten de korte opdracht An B. F. in Wien. Omdat vrijwel iedereen de eerste gezongen woorden onthield, gingen mensen het al snel Guten Abend, gut' Nacht noemen, of in het Engels simpelweg Cradle Song. Zelf moest ik er wel om glimlachen toen Simrock later allerlei bewerkingen liet maken, en ik stelde hem zelfs droogjes voor om ook eens een versie in mineur uit te geven voor stoute kinderen.

Zestien maten om bij weg te dommelen

Voor de opbouw van Lullaby (Wiegenlied) koos ik geen ingewikkelde sonate of rondo, want een vermoeide kleuter zit vlak voor bedtijd natuurlijk niet te wachten op grote muzikale verrassingen. In plaats daarvan gebruikte ik de strofische vorm, wat eenvoudigweg betekent dat elk couplet precies dezelfde muziek van zestien maten krijgt. Bij een goed slaapliedje is die herhaling je beste vriend, omdat een kind nu eenmaal sneller indommelt van een vertrouwd patroon dan van een spannend avontuur. Ik neem je hierna stap voor stap mee door de twee coupletten die ik op die muziek heb gezet, zodat je precies hoort hoe die zestien maten hun werk doen.

Deel 1: Een bedje vol bloemen

In het eerste couplet geef ik meteen de speelaanwijzing Zart bewegt mee, wat zacht beweeglijk betekent, zodat het stuk in Es-groot en in een rustige driekwartsmaat kalm op gang komt. Voor de woorden koos ik een oud Duits volksgedicht uit de bundel Des Knaben Wunderhorn, verzameld door Achim von Arnim en Clemens Brentano. Terwijl de zangstem zachtjes begint over een bedje omringd door rozen en anjers, speelt de piano stiekem zijn eigen spelletje op de achtergrond. Halverwege klimt de melodie even hoopvol omhoog bij de belofte van een nieuwe ochtend, om daarna weer veilig terug te zakken naar de grondtoon alsof het hoofdje eindelijk het kussen raakt.

Deel 2: Engeltjes op wacht

Toen het lied in 1868 voor het eerst verscheen stond alleen dat eerste couplet erin, maar later voegde ik nog een tweede strofe toe die Georg Scherer in 1849 had geschreven. Muzikaal klinken precies dezelfde zestien maten in Es-groot, al zorgt de nieuwe tekst over wakende engeltjes en de kerstboom in je dromen meteen voor een nog zachtere sfeer in de kamer. Zangers nemen bij deze herhaling vaak nog wat meer gas terug, alsof ze voorzichtig op hun tenen richting de deur sluipen om de kleine slaper niet weer wakker te maken. Tegen de tijd dat de laatste maten opnieuw die hoge sprong maken en langzaam uitdoven, is het de bedoeling dat zelfs de meest koppige luisteraar zijn ogen niet meer open kan houden.

Welterusten en veel luisterplezier

Nu nodig ik je van harte uit om Lullaby (Wiegenlied) zelf te gaan beluisteren. Druk op de afspeelknop en laat je rustig meevoeren door de muziek. Houd tijdens het luisteren misschien in je achterhoofd wat ik je net over die twee coupletten en de begeleiding heb verteld. Ik hoop dat je net zoveel plezier beleeft aan deze reis door mijn Lullaby (Wiegenlied) als ik destijds bij het componeren!