Klapperende tanden bij Vivaldi's Violin Concerto No. 4 in F minor, RV 297, "Winter" (The Four Seasons)
De achtergrond
Violin Concerto No. 4 in F minor, RV 297
Ik ben Antonio Vivaldi, en dit is het verhaal achter Violin Concerto No. 4 in F minor, RV 297, "Winter" (The Four Seasons). Je ontdekt hier hoe ik het rillende openingsdeel later opnieuw gebruikte als aria "Gelido in ogni vena" in mijn opera's, en waarom die muziek ook op het toneel zo goed werkte. Wil je onze stukken leren herkennen zodra ze klinken, wat mijn collega-componisten en ik je op deze site graag bijbrengen, begin dan met een rondje in de Trainer .
---
Een winter zonder sneeuwschuiver
Ik schreef de Winter in de jaren dat ik kapelmeester aan het hof van Mantua was, ergens tussen 1718 en 1723. Het precieze jaar weet niemand zeker, want de bronnen spreken elkaar tegen, en sommigen denken zelfs dat ik al in 1716 of 1717 begon. Als je mij nu vraagt welk jaar het was, haal ik dus mijn schouders op. Wel staat vast dat de Winter het vierde en laatste concert is van de reeks die je kent als The Four Seasons.Vier seizoenen in één pakket
Officieel heet dit stuk Violin Concerto No. 4 in F minor, RV 297, en die letters RV verwijzen naar de catalogus van Ryom, waarin mijn werk een eigen nummer kreeg. Het is ook Op. 8, nummer 4, uit een bundel van twaalf concerten met de lange titel Il cimento dell'armonia e dell'inventione. Die titel zet de harmonie, dus het vakmanschap, tegenover de inventie, dus de fantasie, en je kunt hem ook lezen als een proef waarin ik beide op de proef stel. De naam Winter hoort dus bij de vier seizoenen samen en is niet bedoeld voor een los stuk.Een cadeau voor een graaf
Die bundel droeg ik op aan graaf Wenzel van Morzin, een adviseur van keizer Karel VI. In 1725 werd hij in Amsterdam gedrukt door Michel-Charles Le Cène, en dat jaar was dus de publicatie, niet de eerste uitvoering. Door de opdracht aan de graaf weet je dat de concerten al eerder in omloop waren, maar wanneer en waar ze voor het eerst klonken, is nergens vastgelegd. Dat vind ik best prettig, want zo mag iedereen zijn eigen eerste avond verzinnen.Muziek met een verhaal erbij
Bij elk van de vier concerten hoort een sonnet, en de drie delen van dat gedicht passen bij de drie delen van de muziek. Of ik die gedichten zelf schreef, zeg ik liever niet met zekerheid, want het blijft een mogelijkheid. Muziek die een verhaal of een beeld uitbeeldt, noemen we programmamuziek, en de Seizoenen gelden als een van de eerste grote voorbeelden daarvan. Je hoeft de regels niet te kennen om het te volgen, maar wie ze meeleest, hoort ineens waar de kou en de gladheid vandaan komen.Drie hoofdstukken, één winter
Een concert is opgedeeld in delen, en je kunt ze zien als de hoofdstukken van een boek, ieder met een eigen tempo en een eigen sfeer. Het eerste deel heet Allegro non molto, wat vlot maar niet overdreven snel betekent, en het speelt zich af in de bittere kou buiten, in f-klein. Het tweede deel is het Largo, heel rustig en in Es-groot, en daar zit je ineens binnen bij het vuur terwijl het buiten regent. Het derde deel, weer een Allegro en weer in f-klein, brengt je terug naar buiten, waar je voorzichtig over het ijs loopt, en het eindigt met de gedachte dat de winter ook zijn eigen genoegens heeft.Wie er allemaal meespeelt
Voor dit concert heb ik een solo-viool geschreven met daaromheen strijkers: eerste en tweede violen, altviolen, celli en bassen. Daaronder ligt het basso continuo, de vaste ondergrond die de harmonie draagt, zodat de rest er stevig bovenop kan staan. De solist stapt steeds naar voren om iets te vertellen en laat het orkest daarna weer het woord nemen. Dat heen en weer is de kern van een solo-concert, en in de Winter voelt het soms alsof de violist en het orkest het oneens zijn over hoe koud het eigenlijk is.Zuinig met mijn eigen muziek
Ik gooide goede ideeën niet graag weg, dus het eerste deel van de Winter kwam later terug als aria in mijn opera's. Onder de titel Gelido in ogni vena zong men die muziek in Siroe in 1727, in Argippo in 1730 en in Farnace in 1731. Het klinkt misschien alsof ik dezelfde jas drie keer heb verkocht, maar de muziek paste gewoon verrassend goed bij een zanger die ijskoud wordt van schrik. Daaraan hoor je dat dit deel niet alleen een weerbericht is, maar ook echt dramatische muziek.Tussen Mantua, Venetië en Wenen
Vanaf 1718 betaalde het Ospedale della Pietà in Venetië mij om twee concerten per maand te schrijven, ook al was ik vaak onderweg. Mantua verliet ik na ongeveer drie jaar, en in 1725, het jaar waarin Op. 8 verscheen, was ik weer terug in Venetië. Mijn leven eindigde in Wenen, in de nacht van 27 op 28 juli 1741, op mijn drieënzestigste en zonder geld. Dat ik nu word gespeeld door de hele wereld, had ik toen niet verwacht.Een tweede leven voor de Winter
Na mijn dood raakte mijn muziek lang op de achtergrond, tot de Amerikaanse opname van Louis Kaufman uit 1947 hielp om haar in Europa en Amerika weer te laten horen. In 1989 verkocht Nigel Kennedy met zijn opname van The Four Seasons meer dan drie miljoen exemplaren, een aantal waar ik als componist van mijn tijd alleen van kon dromen. In 2012 schrapte Max Richter in Recomposed, samen met violist Daniel Hope, ongeveer driekwart van mijn materiaal en maakte er toch iets nieuws van. Zelfs mijn Largo wordt nog steeds bewerkt, bijvoorbeeld door Celtic Woman en door het koor Accentus, en dat is voor een rustig deel over regen en een kachel niet slecht.---
Ik hoop dat je met plezier hebt gelezen hoe mijn Violin Concerto No. 4 in F minor, RV 297, "Winter" (The Four Seasons) is ontstaan. Misschien vond je het zelfs wel boeiend om te horen hoe een stuk over kou en vuur zo lang blijft klinken. Toch valt er nog veel meer te ontdekken aan dit concert. Je kunt bijvoorbeeld luisteren hoe het sonnet, de drie delen en de muziek zelf elkaar steeds weer aanvullen. Ik had in 1725 nooit kunnen bedenken dat mensen er eeuwen later nog zo naar zouden luisteren. Klik gerust op de links hieronder om verder te ontdekken wat deze Winter nog meer te vertellen heeft. Ik wens je een warme plek bij het vuur, en een mooie luisterreis.