Naar het altaar met Wagners Bridal Chorus
De achtergrond

Een bruidsmars zonder kerkorgel

Als je vandaag bij een bruiloft zit te wachten tot de deuren opengaan, hoor je bijna altijd een eenzame organist mijn Bridal Chorus spelen. Toch heb ik dit stuk helemaal niet geschreven voor een solo-orgel en ook niet voor de wandeling naar het altaar. Bij mij heet het gewoon Treulich geführt en het vormt het begin van de derde akte van mijn romantische opera Lohengrin. In plaats van één orgel zet ik een heel orkest, instrumenten op het podium en een groot koor van sopranen, alten, tenoren en bassen aan het werk om het bruidspaar toe te zingen.

De kortste wittebroodsweken ooit

Het grappige aan die enorme populariteit op trouwerijen is dat het huwelijk in mijn opera bepaald geen goed voorbeeld is voor aanstaande echtgenoten. De ceremonie is op dat moment namelijk al achter de rug en de gasten begeleiden Elsa en Lohengrin na het feest naar hun bruidskamer. Zodra de gasten de kamer verlaten en de deur achter zich dichttrekken, gaat het tussen die twee meteen gruwelijk mis. Elsa verbreekt namelijk haar belofte door naar de verboden naam en afkomst van Lohengrin te vragen, waarna het huwelijk nog in diezelfde scène voorgoed voorbij is.

Componeren in dienst van de koning

Ik werkte tussen 1845 en 1848 aan zowel de tekst als de muziek van deze opera, toen ik nog hofkapelmeester was in Dresden. Niemand had mij eigenlijk de opdracht gegeven om Lohengrin te schrijven, maar ik had het verhaal en de melodieën nu eenmaal in mijn hoofd zitten. Overdag regelde ik de muzikale zaken aan het Saksische hof en in mijn vrije uren bouwde ik gestaag verder aan mijn drie akten. Het plan was natuurlijk om het hele werk gewoon daar in het theater van Dresden op de planken te brengen, maar mijn eigen politieke nevenactiviteiten staken daar een stokje voor.

Van de dirigeerlessenaar naar de barricaden

Terwijl ik de laatste hand legde aan mijn partituur, raakte ik in Dresden namelijk steeds dieper betrokken bij de linkse politiek. In 1849 liep dat uit op de Meiopstand, waarbij ik mijn dirigeerstokje inruilde voor de barricaden in de straten van de stad. Toen die opstand werd neergeslagen, vonden de autoriteiten mijn politieke ideeën een stuk minder charmant dan mijn muziek en werd er een arrestatiebevel tegen mij uitgevaardigd. Mijn geplande uitvoering in Dresden werd direct geschrapt en ik moest halsoverkop de grens over vluchten naar het veilige Zürich in Zwitserland.

Een première op veilige afstand

Daar zat ik dan in mijn Zwitserse ballingschap met een koffer vol prachtige bladmuziek die ik in Duitsland zelf niet meer mocht dirigeren. Gelukkig schoot mijn goede vriend Franz Liszt mij te hulp door de hele opera in te studeren bij de Staatskapelle Weimar. Op 28 augustus 1850 dirigeerde hij daar de wereldpremière, een datum die hij speciaal had uitgekozen om de verjaardag van Johann Wolfgang von Goethe te vieren. Zelf kon ik natuurlijk geen voet over de Duitse grens zetten, waardoor ik mijn eigen opera pas in 1861 voor het eerst volledig op het toneel zag in Wenen.

Beroemd dankzij de drukpers

Hoewel het zingen en het toneelspel tijdens die eerste avond in Weimar nog wat te wensen overlieten, werden de losse stukken uit de opera in de jaren 1850 razend populair in heel Europa. Dat kwam ook doordat Theodor Uhlig een handige bewerking maakte voor zang en piano, die in 1851 door Breitkopf & Härtel in Leipzig werd uitgegeven. Een jaar later brachten zij ook de volledige orkestpartituur op de markt, zodat elk theater met genoeg muzikanten ermee aan de slag kon. Zo kon mijn muziek vrij door heel Europa reizen, terwijl ik zelf nog steeds braaf in Zwitserland op de bergen zat te kijken.

Een koninklijke trendsetter

De gewoonte om mijn koor bij echte bruiloften te spelen begon op 25 januari 1858, toen prinses Victoria in het huwelijk trad met prins Frederik Willem van Pruisen. Zij koos mijn muziek voor haar eigen plechtigheid, en als een koningshuis zoiets doet, wil de rest van de wereld dat natuurlijk meteen nadoen. In Engelstalige landen kreeg mijn stuk al snel bijnamen als Bridal Chorus, Wedding March en zelfs Here Comes the Bride, naar de populaire Engelse parodieën op mijn openingsmelodie. Mensen halen mijn werk trouwens nog geregeld door elkaar met de Wedding March in C-majeur uit A Midsummer Night's Dream van Felix Mendelssohn, al hoor je die van hem meestal pas wanneer het bruidspaar de kerk weer uitloopt.

Rustig wandelen in tweekwartsmaat

Muzikaal gezien heb ik het stuk heel overzichtelijk gehouden in een tweekwartsmaat, zodat je er automatisch een rustig wandelritme in voelt. Boven aan de partituur heb ik Mäßig bewegt geschreven, wat simpelweg betekent dat het tempo gematigd in beweging moet blijven. Het moet tenslotte klinken als een waardige stoet en niet als een stel bruiloftsgasten dat een sprintje trekt naar het lopend buffet. De toonsoort Bes-majeur geeft het geheel precies die warme, open klank waar koperblazers en een groot koor zo mooi in tot hun recht komen.

Een muzikale boterham met een zachte vulling

Voor de opbouw heb ik gekozen voor een driedelige vorm, die eigenlijk werkt als een goed belegde boterham. Je begint met het bekende, trotse thema in Bes-majeur terwijl de stoet binnenkomt, gevolgd door een contrasterend middengedeelte. Aan het einde keert dat eerste thema weer helemaal terug, zodat de luisteraar met een vertrouwd gevoel afscheid neemt van het koor. Het is een simpele en doeltreffende structuur, waardoor die openingsmelodie zo makkelijk in je hoofd blijft hangen dat je haar dagen later nog fluit.