GOLDBERG VARIATIONS VAN BACH
'VARIATION 30 (QUODLIBET)'
Goldberg Variations, BWV 988
Ik ben Bach, en ik neem je graag mee naar Variation 30 (Quodlibet), het laatste hoofdstuk van mijn Goldberg Variations voordat de Aria nog één keer terugkeert. Na al die canons, dansen en stille, donkere momenten kies ik hier voor iets heel anders, en dat verrast mensen vaak. Ben je benieuwd waarom ik deze variatie juist op deze plek heb gezet en wat er precies in te horen valt? Ik ben er om je stap voor stap door de details van deze Variation 30 (Quodlibet) te leiden, zodat je straks meer hoort dan alleen een vrolijk deuntje. Als we daarmee klaar zijn, wijs ik je een paar manieren om de Goldberg Variations verder te ontdekken.
---
Eén speler, heel veel liedjes
Voor Variation 30 (Quodlibet) hoef je geen orkest te verwachten, want het blijft het werk van één speler achter een klavecimbel, waarvan de titelpagina twee toetsenborden vraagt. Je luistert het best naar twee lagen tegelijk: onderin de bas, die rustig zijn weg gaat, en daarboven de melodielijnen die elkaar achternalopen. Probeer die bovenste lijnen als aparte stemmen te volgen, alsof een paar mensen door elkaar praten en je toch elk verhaal wilt verstaan. Herken je een melodie die je zo zou kunnen meeneuriën, dan zit je helemaal goed, want daar draait het in deze variatie om.Waarom ik hier een Quodlibet van maak
Een quodlibet is een stuk waarin bekende liedjes tegelijk of vlak na elkaar klinken, en zo'n luchtige medley leek me de beste plek voor een knipoog. Het werk loopt namelijk in groepen van drie, waarin elke derde variatie een canon is die steeds een stapje verder opschuift, tot de none in Variation 27, en op de plek van Variation 30 verwacht je dus een canon op de decime. Juist daar zet ik twee volksmelodieën neer, 'Kraut und Rüben' en 'Ich bin solang nicht bei dir g'west', en waar ik ze vandaan haalde, heb ik nergens genoteerd. Dat ik mijn laatste variatie, vlak voor de Aria terugkeert, afsluit met een liedjesmedley, vind ik zelf nog altijd de leukste verrassing van het hele werk.Wel een feestje
De vorm van deze variatie was even puzzelen, want het is nog steeds een variatie op de baslijn en de akkoorden van de Aria. Je kunt haar in drie stukken horen: eerst de bas die de grond legt, dan de liedjes die daar doorheen weven, en tot slot de weg terug naar de Aria. Elk van die drie krijgt zo meteen een eigen alinea, dus ik raak ze hier alleen even aan. Zie het als een korte treinreis met drie haltes, waarbij ik je bij elke halte aanwijs waar je even uit het raam moet kijken.Deel 1: De bas houdt de deur open
Het begin klinkt als een vrolijke opening waarin je meteen merkt dat het hier niet zwaar gaat worden, en onderin loopt weer de baslijn van de Aria. Die bas telt tweeëndertig noten, en die volg ik net zo trouw als in de variaties ervoor. Het tempo voelt luchtig en de stemming is die van een gezellig gezelschap dat nog niet precies weet waar het gesprek heen gaat. Let op de akkoorden, want het zijn dezelfde die je uit de rest van het werk kent, zodat je je thuis voelt voordat het feest echt begint.Deel 2: Twee liedjes aan één tafel
Hier laat ik 'Kraut und Rüben' en 'Ich bin solang nicht bei dir g'west' door de stemmen heen lopen, en je merkt dat de muziek opeens een stuk volkser klinkt. Je hoeft de liedjes niet te kennen om te horen dat deze melodieën eenvoudiger zijn dan de rijk versierde lijnen uit de Aria. De stemming schuift van sierlijk naar speels, en ik laat de stemmen elkaar bijna plagen. Het is kortom een lichtvoetige medley, en het mag best een beetje uit de hand lopen.Deel 3: Het licht gaat weer aan
Na de laatste noten van Variation 30 (Quodlibet) volgt de Aria da Capo e fine, en de stemming wordt in één klap veel rustiger. Dezelfde sarabande waarmee ik begon, komt terug, en na al dat gedoe met liedjes klinkt ze plotseling plechtig en bijna ontroerend. Zo vertel ik het verhaal van het hele werk: dertig variaties met steeds een ander gezicht, dan een grap, en dan thuiskomen. Je hoort dezelfde noten als aan het begin, maar je hoort ze anders, en daar ging het mij om.Druk maar op play
Nu mag je Variation 30 (Quodlibet) zelf gaan beleven. Druk op play en laat de muziek rustig over je heen komen. Denk tijdens het luisteren gerust terug aan wat we besproken hebben: de bas onderin, de twee liedjes en de terugkeer van de Aria. Ik hoop dat je de reis door mijn Variation 30 (Quodlibet) net zo spannend vindt als ik het vond om haar te schrijven.---
Zo sluit ik de reis door de Goldberg Variations af met een Quodlibet, en daarna komt de Aria nog één keer terug. Het is een bijzonder moment: na al die variaties keert het begin terug, maar jij hoort het nu met andere oren. Heb je genoten van deze luistergids bij Variation 30 (Quodlibet) uit de Goldberg Variations? Ik hoop dat je de liedjes die door elkaar heen klinken met een glimlach hebt herkend. Er valt in dit werk nog veel meer te ontdekken, want elke variatie heeft haar eigen karakter en haar eigen verhaal. Sommige zijn vrolijk en vlug, andere zijn stil en peinzend, en ze hangen allemaal samen via die ene baslijn. Klik gerust op de links hieronder als je verder wilt luisteren en lezen over de Goldberg Variations. Misschien hoor je bij de volgende keer weer iets nieuws, en dat is precies waarvoor ik dit werk heb geschreven.