GOLDBERG VARIATIONS VAN BACH
DE ACHTERGROND
Goldberg Variations, BWV 988
Ik ben Johann Sebastian Bach, en ik ga je graag het verhaal vertellen achter mijn Goldberg Variations. Misschien heb je het werk al eens gehoord, of misschien ken je alleen de naam, maar ben je benieuwd hoe het allemaal is begonnen? Ik loop met je mee door dit verhaal, stap voor stap, zodat je onderweg precies weet waar we zijn. Daarbij zullen we ook merken dat er over dit werk minder vaststaat dan je zou denken, en dat vind ik een mooie reden om er rustig bij stil te staan. Als ik het verhaal heb verteld, wijs ik je een aantal wegen om het werk zelf verder te verkennen.
---
Een boek met een heel gewone titel
Ik gaf dit werk de titel "Clavier-Übung", wat zoiets betekent als oefenstof voor het toetsinstrument, en dat klinkt bescheidener dan het is. In 1741 liet ik het uitgeven door Balthasar Schmid in Neurenberg. Dat was voor mij ongewoon, want maar weinig van mijn stukken werden tijdens mijn leven gedrukt. Dus als je je afvraagt waarom juist dit werk de drukpers haalde: het was kennelijk iets waar ik zelf trots op was.Die naam heb ik niet verzonnen
Ik heb mijn werk nooit "Goldberg Variations" genoemd, dat deden anderen later. De naam komt uit een verhaal dat Johann Nikolaus Forkel in 1802 opschreef. Dat is dus lang nadat het stuk verscheen, en je merkt dat een goed verhaal soms harder rondgaat dan de muziek zelf. Of het ook echt zo gegaan is, daar kom ik zo meteen op terug.Een ambassadeur die slecht sliep
Volgens het verhaal had Hermann Karl von Keyserlingk, de Russische ambassadeur, een jonge klavecinist in dienst die Johann Gottlieb Goldberg heette. Die zou voor zijn werkgever moeten spelen als die wakker lag, en daarvoor zou het werk bedoeld zijn. Maar dat is een verhaal en geen vaststaand feit: de Nederlandse Bachvereniging noemt het een mooie legende. De link met Keyserlingk lijkt aannemelijk, maar of Goldberg erbij betrokken was, weet niemand zeker.Een jonge klavecinist
Goldberg werd gedoopt op 14 maart 1727, dus hij was pas veertien toen het werk in 1741 uitkwam. Het is nog maar de vraag of hij het ooit voor de graaf heeft gespeeld. Wel wordt gezegd dat hij les had van zowel mijn zoon Wilhelm Friedemann Bach als van mij. Een jongen van veertien die dit allemaal onder de knie krijgt, dat zou me trots maken, of het nu waar is of niet.Een beker vol goud
Forkel vertelt ook dat de graaf me betaalde met een gouden beker, gevuld met honderd louis d'or. Dat is een prachtig detail, maar het staat alleen bij Forkel, dus of het echt zo is gebeurd, kan ik je niet met zekerheid zeggen. Ik laat het dus maar bij een mooie anekdote, zoals je die op een verjaardag vertelt zonder erop te zweren. Wat wel vaststaat, is dat de muziek zelf meer waard is dan welke beker dan ook.Een menu in plaats van een suite
Een deel van een muziekstuk, in het vak een movement genoemd, is te vergelijken met een gang uit een diner: het hoort bij dezelfde maaltijd, maar elke gang smaakt anders en je krijgt even de tijd om bij te komen voordat de volgende komt. Bij de Goldberg Variations zijn die gangen geen losse dansjes zoals in een suite, maar allemaal variaties op één Aria: eerst de Aria zelf, dan dertig variaties in tien groepjes van drie, en tot slot de Aria da Capo e fine. In het midden, bij Variation 16, staat een Franse ouverture als een tweede opening, en Variation 30 is de Quodlibet, waarin ik twee volksliedjes, "Kraut und Rüben" en "Ich bin solang nicht bei dir g'west", door elkaar laat klinken. Zo heeft de hele maaltijd een duidelijke opbouw: een voorgerecht, een stevig middendeel, een vrolijk toetje en daarna komt het thema nog één keer terug.Een melodie die niet de baas is
Mijn Aria stond al in 1725 in het notenboekje dat ik voor Anna Magdalena Bach had gemaakt. Het opvallende is dat de variaties niet de melodie volgen, maar de baslijn en de reeks akkoorden eronder. Je kunt het vergelijken met een huis waarvan ik de plattegrond bewaar maar elke keer de kamers anders inricht. Daardoor blijft alles op een vreemde manier vertrouwd, ook als je de oorspronkelijke melodie allang kwijt bent.Elke derde keer een canon
Elke derde variatie is een canon, waarbij een tweede stem de eerste na een poosje navolgt. Bij de eerste canon, Variation 3, beginnen de stemmen op dezelfde toon, en van canon tot canon schuif ik het interval een stapje op. Zo kom ik uiteindelijk uit bij de none in Variation 27. Dat is een beetje alsof je een trap oploopt waarvan je pas boven ziet hoe hoog je gekomen bent.Klavecimbel of piano
Op de titelpagina vraag ik om een klavecimbel met twee klavieren, en veel variaties, zoals 8, 11 en 13, hebben die ook echt nodig. Toch wordt het werk tegenwoordig vaak op piano gespeeld, en dat vind ik best een eer. Glenn Gould nam het in 1955 op en nog eens in 1981, en die twee opnames klinken duidelijk verschillend. Het mooie is dat de muziek er geen moeite mee heeft: ze blijft zichzelf, op welk instrument je haar ook speelt.Een verrassing in mijn eigen exemplaar
In 1974 dook mijn eigen exemplaar van het werk op. Achterin staan veertien canons op de baslijn van de Aria, die nu bekendstaan als BWV 1087. Dat betekent dat ik die baslijn blijkbaar nog lang niet beu was en er stiekem nog meer mee aan het stoeien was. Een goed thema laat je niet los, en deze baslijn van mij is daar wel het beste bewijs van.---
Zo, nu weet je hoe mijn Clavier-Übung aan zijn bijnaam kwam, en ook dat een mooi verhaal niet altijd een bewezen verhaal is. Heb je het leuk gevonden om de geschiedenis achter de Goldberg Variations te lezen? Ik hoop dat je het stuk nu met andere oren hoort, en dat je bij de terugkeer van de Aria net zo'n warm gevoel krijgt als ik zelf altijd heb. Er valt namelijk nog veel meer te ontdekken. Mijn eigen exemplaar werd in 1974 teruggevonden, met daarin veertien canons op diezelfde baslijn, en dat is een verhaal apart. Ook kun je horen hoe verschillend dit werk kan klinken, bijvoorbeeld als je Glenn Gould vergelijkt met zichzelf, want hij nam het op in 1955 en opnieuw in 1981. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Neem er de tijd voor, want dit werk wordt mooier naarmate je er vaker naar terugkeert.