SYMPHONY NO 5 VAN BEETHOVEN
'III. ALLEGRO'
Symphony No. 5 in C minor, Op. 67
Ik ben Beethoven, en in dit stukje neem ik je mee door het derde deel van mijn Symfonie No 5, het scherzo. Ben je benieuwd naar wat er in dit deel allemaal gebeurt, en waarom het zo anders klinkt dan wat eraan voorafgaat? Ik ben er om je stap voor stap door de details van het derde deel te leiden, zodat je straks precies hoort waar je naar luistert. Als we dit deel samen hebben doorgenomen, laat ik je daarna nog een paar manieren zien om mijn Symfonie No 5 verder te verkennen.
---
Eerst de vier noten, dan de rest
Voor het derde deel heb je geen voorkennis nodig, je hoeft alleen je oren open te houden. Ik breng hier het ritme van de vier noten weer terug naar voren, dus luister of je die drie korte en die ene lange herkent, nu in een andere gedaante. Let ook op de strijkers, want op een gegeven moment strijken ze niet meer maar tokkelen ze aan de snaren, en dan klinkt de muziek alsof ze op kousenvoeten door het huis loopt. Houd ten slotte de pauken in de gaten, want die dragen je aan het eind zonder onderbreking mee naar het volgende deel.Waarom ik het gewoon Allegro noemde
Boven dit deel staat Allegro, en dat betekent simpelweg snel en levendig. Daarnaast staat er scherzo bij, een woord dat grap betekent, al blijft het hier in c-mineur en is het dus een grap met een donkere rand. Het is het derde van vier delen, en omdat het slotdeel ook Allegro heet, dragen die twee dezelfde aanduiding. Je hoort gelukkig meteen dat ze niets met elkaar gemeen hebben, dus ik liet de muziek liever het onderscheid maken dan de titel.Een scherzo met een omweg
De vorm van dit deel was een puzzel, en ik koos uiteindelijk voor een scherzo met een trio. Dat betekent dat ik begin met het scherzo in c-mineur en in driekwartsmaat, daarna een trio laat horen als contrast, en het scherzo daarna laat terugkeren. Maar ik laat het niet bij die simpele terugkeer, want het scherzo komt anders terug dan het vertrok en daarna volgt nog een lange overgang. Die vier stukken loop ik hieronder één voor één met je door.Deel 1: Het scherzo sluipt binnen
Het scherzo opent in c-mineur, in driekwartsmaat en in een vlot tempo, en meteen wordt het ritme van de vier noten weer het gespreksonderwerp. De sfeer is gespannen en ingehouden, alsof er iets staat te gebeuren waarvan je nog niet weet wat. Het tempo blijft stevig doorlopen, maar het voelt niet als rennen, eerder als geladen stilte met haast erin. Zo zet ik de toon voor alles wat hierna komt.Deel 2: Het trio, even andere gasten
Na het scherzo komt het trio, en dat is een ander gesprek met een ander karakter dan het deel ervoor. Waar het scherzo gespannen en ingehouden klonk, is het trio juist stevig en uitbundig, en het neemt de ruimte alsof het die al jaren heeft. Voor een luisteraar is dit het moment om te merken dat de stemming kan omslaan zonder dat het tempo hoeft te veranderen. Het is een tussenstop waarin ik laat horen dat dit deel meer in zich heeft dan alleen dreiging.Deel 3: Het scherzo komt terug, maar op zachte zolen
Daarna keert het scherzo terug, en nu laat ik de strijkers pizzicato spelen, dus ze tokkelen in plaats van te strijken. Het materiaal herken je meteen, maar het klinkt ineens licht en droog, als een herinnering die je bijna niet durft aan te raken. Het ritme van de vier noten blijft op de achtergrond aanwezig, zodat je weet dat het gevaar niet weg is, alleen stiller geworden. Juist doordat ik het volume terugneem, is de spanning hier misschien wel het grootst van het hele deel.Deel 4: De lange gang naar het licht
Nu volgt de overgang, en die duurt lang, met de pauken die steeds blijven doorkloppen terwijl de rest langzaam opbouwt. Er is geen pauze: dit deel loopt zonder stoppen over in het slotdeel, dus je moet niet beginnen te klappen. Op het moment dat het slotdeel losbarst, is de sfeer omgeslagen van c-mineur naar C-majeur, en dat voelt als een deur die opengaat naar een zonnige kamer. Bovendien komen daar voor het eerst in een symfonie een piccolo, drie trombones en een contrafagot samen, dus het klinkt ook nog eens groter dan alles wat eraan voorafging.Nu is het jouw beurt
Ik nodig je uit om het derde deel nu zelf te beleven: zet de muziek aan en laat je er rustig door meenemen. Denk tijdens het luisteren nog even terug aan wat ik je verteld heb, aan het ritme van de vier noten, het tokkelen van de strijkers en de pauken die je naar het slot brengen. Je hoeft niets te herkennen of te begrijpen, want de muziek doet het werk, en jij hoeft alleen maar te luisteren. Ik hoop dat je de reis door dit deel net zo spannend vindt als ik het vond toen ik het bedacht.---
Heb je genoten van deze luistergids bij het derde deel uit Symphony No 5? Ik hoop dat je de vier noten nu in een andere gedaante hebt herkend, en dat je de strijkers op hun tenen hebt horen sluipen voordat de pauken je meenamen naar het slot. Als ik eraan terugdenk, vind ik het mooi dat dit deel zo zacht en gespannen eindigt, want het wijst al vooruit naar het C-majeur waarmee de symfonie uiteindelijk openbreekt. Bij de première in 1808 was daar nog nauwelijks aandacht voor, want het orkest had weinig kunnen repeteren en het publiek zat na een lange avond doodmoe in de zaal. Dat het stuk later zo bekend werd, had ik toen niet kunnen bedenken. Er valt in Symphony No 5 nog veel meer te ontdekken dan wat ik je in dit deel heb laten horen. Denk aan de andere delen, aan het verhaal achter het ontstaan en aan de vraag waarom mensen het werk zo graag 'het noodlot klopt aan de deur' noemen. Klik gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te lezen. Neem er de tijd voor, en laat de vier noten maar eens op een rustig moment van de dag bij je terugkomen.