Wakker schrikken bij Haydns Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 "Surprise"
II. Andante
Symphony No. 94 in G major, Hob. I:94
Ik ben Haydn, en ik vertel je graag hoe het tweede deel, het II. Andante, in elkaar zit. Je hoort hoe ik één eenvoudig deuntje vier keer een nieuw jasje geef, tot en met een stormachtige variatie in C mineur, en dat maakt dit rustige deel verrassend rijk. Onze stukken leer je hier op de site ook herkennen zodra ze klinken, van mij en van mijn vakgenoten, en je kunt het uitproberen door jezelf te testen in de Trainer .
---
Eerst de strijkers, dan de rest
Dit Andante is een rustig tweede deel, dus je hoeft er niets voor te kunnen, alleen even stil te zitten. Volg eerst de strijkers, want zij spelen het eenvoudige thema van het begin en houden het hele deel in beweging. Let daarna op de blazers: in de derde variatie krijgen de hobo en de fluit hun eigen solo, en dan hoor je hun heldere klank helemaal vooraan. De trompetten en de pauken bewaar ik voor de luide momenten, een beetje zoals zout in de soep: weinig, maar je merkt het meteen.Waarom ik het gewoon Andante noemde
Ik gaf dit deel de naam Andante, een aanwijzing voor een rustig, wandelend tempo, omdat het deuntje moet klinken als iemand die zonder haast een eind loopt. De bijnaam "Surprise" heb ik zelf nooit bedacht, en wie dat wel deed, weet niemand precies, terwijl ze in Duitsland spreken van "mit dem Paukenschlag", met de paukenslag. Er gaat een verhaal dat ik het luide akkoord schreef om slapende luisteraars wakker te schrikken, maar dat heb ik zelf ontkend: het is een mooi verhaal, alleen niet helemaal waar. Wat ik naar het schijnt wel wilde, was het Londense publiek met iets nieuws verrassen, zodat mijn oud-leerling Pleyel mij niet de loef kon afsteken.Eén deuntje, vier verkleedpartijen
Voor dit deel koos ik geen sonatevorm en ook geen rondo, maar thema met variaties: een eenvoudig deuntje dat daarna vier keer in een andere gedaante terugkomt. Het staat in C majeur en in een tweekwartsmaat, en die toonsoort ligt dicht bij het G majeur van de symfonie, waardoor alles meteen vertrouwd klinkt. Na het thema volgen dus de vier variaties, en daarna rondt een coda het geheel af. Ik loop die onderdelen nu één voor één met je door, zodat je precies weet waar je op kunt letten.Onderdeel 1: Het deuntje dat doet alsof het slaapt
Het thema bestaat uit twee stukjes van acht maten, en allebei worden ze herhaald. De eerste herhaling speel ik pianissimo, dus zo zacht dat je bijna naar voren leunt om het nog te horen. In de zestiende maat volgt dan het fortissimo akkoord in G majeur, een plotselinge klap in een verder vriendelijk deuntje. Ik vond de melodie zo goed dat ik haar in 1801 hergebruikte in The Seasons, in een aria waarin een man achter zijn ploeg het deuntje fluit.Onderdeel 2: De eerste violen worden onrustig
In de eerste variatie blijft alles in C majeur en in hetzelfde rustige tempo, maar de eerste violen versieren het thema met snelle zestiende noten. Het deuntje is nog steeds te herkennen, alleen draagt het nu een sierlijke rand van vluchtige noten, zoals een mooi uitgesneden lijst om een schilderij. Het klinkt licht en speels, en de rest van het orkest blijft vriendelijk op de achtergrond. Probeer vooral de oorspronkelijke melodie te blijven volgen ddwars door al die versiering heen.Onderdeel 3: Een bui boven het tuinfeest
De tweede variatie slaat om naar C mineur, en daarmee verandert de sfeer van het ene moment op het andere. Het zachte wandelen is voorbij, want de muziek wordt stormachtig, luider en onrustiger. Dit is een van de donkerste plekken van het hele deel, en ik heb hem er bewust tussen gezet. Juist doordat het zo anders klinkt, waardeer je de vriendelijke toon van de rest daarna extra.Onderdeel 4: Twee solisten pakken het podium
In de derde variatie klaart de lucht op en krijgen de hobo en de fluit hun solo. Hun klank staat hier helemaal vooraan, en dat geeft de muziek een open, luchtige kleur. Je hoort twee blazers die het deuntje met hun eigen stem vertellen, zonder dat er een heel orkest omheen hoeft te dringen. Na de storm van daarnet voelt dit als het moment waarop de zon weer doorbreekt.Onderdeel 5: Nu mag het hardop
In de vierde variatie herhaal ik het thema forte, dus luid, en nu in triolen. Triolen zijn groepjes van drie noten die op één tel passen, waardoor de muziek een zwierige, rollende beweging krijgt. Het klinkt vol en feestelijk, en je merkt dat de spanning van de stormachtige variatie helemaal verdwenen is. Wat aan het begin nog fluisterde, klinkt nu uit volle borst.Onderdeel 6: De laatste buiging
Na de vierde variatie volgt een coda, een slotstuk dat het deel afrondt. Het is alsof het deuntje afscheid neemt van alle kostuums die het onderweg droeg. In één deel heb je dan gehoord hoe een eenvoudig thema stil, versierd, stormachtig, zangerig en uitbundig kan klinken. Daarna wacht in de symfonie het Menuetto: Allegro molto, een heel wat vlugger deel.Druk maar op play
Nu is het jouw beurt: start het Andante en laat de muziek rustig over je heen komen. Denk onderweg terug aan wat we besproken hebben, van het zachte thema en de versierde violen tot de bui in C mineur, de solisten en de triolen. Let extra op de zestiende maat, want ook als je weet wat er komt, blijft die klap bijzonder. Ik hoop dat de reis door dit Andante je net zo meesleept als mij toen ik het schreef.---
Ik hoop dat je er plezier aan hebt beleefd om samen met mij het Andante uit mijn Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 "Surprise" te beluisteren. Als je nu terugdenkt aan dat eenvoudige deuntje, hoor je misschien beter hoe rustig het begint en hoe weinig er nodig is om je toch even te laten schrikken. Het mooie is dat je zo'n stuk nooit helemaal uitgeluisterd hebt, want bij elke keer let je op iets anders. Er valt in deze symfonie nog veel meer te ontdekken dan alleen dit tweede deel. Ik schreef haar in 1791, in de tijd van mijn eerste reis naar Engeland, en ze hoort bij de twaalf Londense symfonieën. Ook de andere delen hebben hun eigen karakter, van de langzame inleiding aan het begin tot de finale met zijn slotstuk vol pauken. Klik gerust op de links hieronder als je er verder in wilt duiken. Ik wens je er veel luisterplezier bij.