Wakker schrikken bij Haydns Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 "Surprise"
De achtergrond
Symphony No. 94 in G major, Hob. I:94
Ik ben Haydn, en dit is het verhaal achter mijn Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 "Surprise". Je leest hoe ik na mijn reis naar Engeland een symfonie schreef die in 1792 in Londen het succes van het seizoen werd. Wil je onze muziek leren herkennen zodra je die hoort, wat mijn vakgenoten en ik je hier ook bijbrengen, begin dan met een ronde in de Trainer .
---
Een prins minder, een reis erbij
In 1790 overleed prins Nikolaus Esterházy, de man voor wie ik jarenlang had gewerkt. Zijn zoon Anton ontsloeg de meeste hofmusici, maar mij hield hij aan, met een lager salaris. Ik mocht van hem bovendien reizen, en dat kwam mooi uit. Want er was al iemand die mij dolgraag naar Engeland wilde halen.Over het water, voor het eerst
Die iemand was Johann Peter Salomon, een impresario, dus iemand die concerten organiseert en ervoor zorgt dat de zaal vol zit. Op 15 december 1790 vertrokken we samen uit Wenen, en op nieuwjaarsdag 1791 stak ik het Kanaal over. Ik was toen 58 en had nog nooit zee overgestoken, dus het was een hele onderneming. Ik kon toen nog niet weten dat die reis mij een hele reeks symfonieën zou opleveren.Twaalf Londense kinderen
De symfonieën die ik voor Engeland schreef, de nummers 93 tot en met 104, vormen samen de twaalf Londense symfonieën. Omdat Salomon mij had gehaald, noemt men ze soms ook de Salomon-symfonieën. Bijna allemaal beginnen ze met een langzame inleiding, alleen nummer 95 slaat die over. Mijn Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 hoort daar gewoon bij, met een rustige aanloop vooraf.Waar het stuk eigenlijk ontstond
Je mag me geloven dat ik toen precies wist waar ik zat, maar de bronnen zijn er nu niet helemaal uit: de ene zegt Londen, de andere Wenen in 1791, als voorbereiding op de reis. Wel staat vast dat de nummers 93 en 94 klaar waren voor de concerten van dat jaar. Toch klonken er in 1791 alleen de nummers 95 en 96. Mijn "Surprise" moest dus nog even in de coulissen wachten, zoals een acteur die zijn grote entree niet mag verknoeien.De avond van de première
Op 23 maart 1792 klonk de symfonie voor het eerst, in de Hanover Square Rooms in Londen. Ik zat zelf achter de fortepiano, een klavierinstrument uit mijn tijd, en gaf van daaruit leiding aan het orkest. Het was een concert van Salomon, en het publiek was zo enthousiast dat de symfonie het succes van het seizoen werd. Voor een nieuwkomer uit Wenen was dat een bijzonder fijne avond.Mijn oud-leerling mocht niet winnen
Ik wilde het publiek iets nieuws laten horen en een schitterende start maken in Londen. Dat had een reden, want mijn voormalige leerling Pleyel mocht mij niet de loef afsteken. Zo wordt het tenminste verteld, en ik laat het verhaal graag in leven. Een leraar wil nu eenmaal niet worden ingehaald door zijn leerling, dus bedacht ik iets waar niemand op rekende.Wakker geschud, zegt men
Het hardnekkige verhaal is dat ik dat luide akkoord schreef om slapende luisteraars wakker te maken. Ik heb dat zelf ontkend: een mooi verhaal, zei ik, maar niet helemaal waar. Het akkoord is een luid G-majeurakkoord dat na de zachte herhalingen van het begin van het thema in het Andante valt, en in het Duits heet de symfonie daarom "mit dem Paukenschlag", dus met de slag op de pauken. Wie de bijnaam "Surprise" heeft bedacht, weet niemand, maar ik was het in elk geval niet.Vier delen, vier gangen
Een symfonie bestaat uit delen, die wij bewegingen noemen, en je kunt ze zien als de gangen van een diner: elke gang smaakt anders, maar samen vormen ze één maaltijd. Het eerste deel begint met een rustige, zangerige inleiding, het Adagio cantabile, en gaat dan over in het levendige Vivace assai, het voorgerecht dat je eerst laat wennen en dan trek geeft. Het Andante is het hoofdgerecht: een eenvoudig deuntje dat steeds in een nieuw jasje terugkomt, en daar zit ook het akkoord waaraan de symfonie haar bijnaam dankt. Daarna volgt het Menuetto: Allegro molto, een dans die zo snel gaat dat hij nauwelijks nog op een menuet lijkt, en de Finale sluit de maaltijd af met een vrolijk en stevig slot.Wat de krant ervan vond
De Londense kranten schreven er uitgebreid over. De Morning Herald prees hoe een eenvoudig onderwerp was uitgewerkt tot een enorme gecompliceerdheid. Daar was ik blij mee, want een eenvoudig deuntje was precies waar ik in het Andante mee wilde werken. Het bewijst dat je met heel weinig noten ver kunt komen, zolang je er maar zorgvuldig mee omgaat.Het deuntje bleef rondlopen
In 1801 gebruikte ik het thema van het Andante opnieuw, in een aria in The Seasons, waar een ploegende boer het fluit. Zo eenvoudig is dat deuntje dus: je kunt het achter een ploeg fluiten. Charles Ives schreef in 1909 een parodie op het Andante, en Donald Swann maakte voor het Hoffnung Music Festival een versie met extra verrassingen. Daar kan ik alleen maar om glimlachen, want een grap die na zoveel jaren nog wordt nagedaan, is goed gelukt.---
Zo, nu weet je hoe mijn Symphony No 94 in G major, Hob. I:94 "Surprise" ontstond, van het overlijden van prins Nikolaus Esterházy tot de zaal in Londen waar ik haar zelf voor het eerst hoorde. Als ik er nu op terugkijk, vind ik het mooi dat een heel eenvoudig deuntje zoveel mensen heeft kunnen verrassen. Ik mocht het thema van dat Andante trouwens zo graag dat ik het in 1801 nog eens gebruikte, in The Seasons, waar een ploeger het fluitend laat horen. Heb je genoten van het verhaal achter deze symfonie? Ik hoop dat het je nieuwsgierig heeft gemaakt, want er valt nog veel meer te ontdekken. Je kunt luisteren naar de vier variaties in het Andante, naar het menuet dat zo snel gaat dat het al bijna een scherzo is, en naar de manier waarop de finale met een paukenroffel afsluit. Klik daarom gerust op de links hieronder om verder te luisteren en te ontdekken. Neem er de tijd voor, en laat je gerust nog eens verrassen, ook al weet je nu wat er komt.